Sains notesnota, bab 4
Kesihatan Manusia
Notes made with reference toNota dibuat dengan rujukan kepada TextbookBuku teks Sains Tingkatan 2 (KSSM), pageshalaman 74–92
What this chapter coversMatlamat bab ini
- Saya boleh membezakan penyakit berjangkit dengan penyakit tidak berjangkit, dan memberi contoh bagi setiap jenis (4.1.1)
- Saya boleh menerangkan cara penyakit berjangkit disebarkan melalui udara, air, sentuhan dan vektor (4.1.2)
- Saya boleh mencerakinkan penyebab (patogen) dan penularan (medium atau vektor) sesuatu penyakit berjangkit (4.1.3)
- Saya boleh menjana idea mekanisme menghalang penularan penyakit berjangkit pada peringkat primer, sekunder dan tertier (4.1.4)
- Saya boleh menghuraikan fungsi barisan pertahanan pertama, kedua dan ketiga sistem pertahanan badan (4.2.1)
- Saya boleh mendefinisikan antigen, antibodi dan keimunan badan (4.2.2)
- Saya boleh mewajarkan kepentingan imunisasi dan membaca rancangan pemvaksinan di Malaysia (4.2.3)
- Saya boleh membezakan keimunan pasif dan keimunan aktif, semula jadi dan buatan, berdasarkan graf antibodi (4.2.4)
- Saya boleh mewajarkan amalan yang menguatkan sistem keimunan (4.2.5)
- Saya boleh mewajarkan kepentingan imunisasi dan tahap kesihatan individu terhadap keluarga, masyarakat, ekonomi dan negara (4.2.6)
4.1Penyakit berjangkit dan penyakit tidak berjangkit
Penyakit ialah keadaan tidak normal pada badan atau minda yang menyebabkan ketidakselesaan, sukar berfungsi atau memberi tekanan kepada seseorang individu. Patogen ialah organisma yang menyebabkan penyakit. Vektor ialah haiwan yang memindahkan patogen daripada satu hos kepada hos baharu. Hos ialah mangsa yang dijangkiti; hos yang lemah mudah dijangkiti dan akan menunjukkan gejala tertentu.
| Penyakit berjangkit | Penyakit tidak berjangkit | |
|---|---|---|
| Punca | Jangkitan daripada patogen, secara langsung atau melalui medium dan vektor | Faktor genetik atau gaya hidup |
| Perpindahan | Boleh berpindah daripada seorang individu kepada individu lain | Tidak berpindah daripada seorang individu kepada individu lain |
| Contoh | Tuberkulosis, selesema, kurap, panau, penyakit kencing tikus, demam denggi, demam malaria, demam Zika | Kanser, hipertensi, diabetes, asma, penyakit kardiovaskular |
Rajah 4.1: buku teks Sains Tingkatan 2 (KSSM), m.s. 76.
Patogen ialah semua virus, sesetengah bakteria, protozoa, kulat dan cacing. Tidak semua mikroorganisma merosakkan kesihatan: bakteria yang bertindak pada sisa makanan di dalam usus besar menghasilkan vitamin K dan vitamin B12 yang boleh digunakan oleh badan.
“Asma disebabkan oleh kuman” adalah salah. Asma, diabetes dan kanser ialah penyakit tidak berjangkit: ia tidak boleh dijangkiti daripada orang lain, walaupun berdekatan dengan pesakit.
Kelaskan penyakit berikut kepada penyakit berjangkit dan penyakit tidak berjangkit: diabetes, selesema, kanser, panau.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Berjangkit: selesema, panau. Tidak berjangkit: diabetes, kanser.
Cara penyakit berjangkit disebarkan
Penyakit berjangkit disebarkan oleh patogen yang dipindahkan daripada seorang mangsa (hos) kepada mangsa lain melalui vektor dan medium seperti air, udara dan sentuhan.
| Medium | Bagaimana berlaku | Contoh penyakit | Pencegahan |
|---|---|---|---|
| Udara | Jangkitan titisan: percikan titisan air yang mengandungi patogen daripada mulut dan hidung pesakit melalui bersin, batuk, bercakap, menguap dan bernafas. Jangkitan habuk: bakteria dalam air ludah pesakit yang kering membentuk spora dan disebarkan bersama habuk oleh angin | Tuberkulosis, selesema, SARS, Influenza A (H1N1), cacar air | Tutup mulut dan hidung semasa bersin, batuk atau menguap; tidak meludah merata-rata tempat; elakkan tempat yang penuh sesak; pastikan tempat tinggal cukup cahaya kerana sinar ultraungu membunuh sesetengah mikroorganisma dalam udara |
| Air | Berlaku di kawasan yang tidak mempunyai bekalan air paip terawat dan sistem sanitasi sempurna: tinja yang mengandungi patogen mencemari sungai atau air minuman. Banjir juga boleh merebakkan penyakit | Kolera (taun), demam kepialu, disentri ameba | Campurkan klorin dalam kolam renang dan bekalan air; bina tandas yang mempunyai sistem sanitasi sempurna; didihkan air minuman; cuci tangan dengan sabun selepas menggunakan tandas |
| Sentuhan | Tersentuh kulit yang dijangkiti atau memakai pakaian pesakit. Sifilis dan gonorea berjangkit melalui hubungan seks. Virus HIV (AIDS) merebak melalui hubungan seks, darah dan perkongsian jarum suntikan | Kurap dan panau (kulat); sifilis, gonorea, AIDS | Jangan berkongsi pakaian dan barang peribadi; jangan berkongsi jarum suntikan |
| Vektor | Haiwan memindahkan patogen daripada satu hos kepada hos baharu | Demam denggi, Zika, malaria, kepialu, kolera, penyakit kencing tikus | Musnahkan tempat pembiakan vektor; semburan; kelambu atau ubat nyamuk |
Cara jangkitan: buku teks, m.s. 77 (Rajah 4.2), 78 dan 79.
Vektor dan patogen
| Penyakit | Gejala | Patogen | Vektor | Cara jangkitan |
|---|---|---|---|---|
| Malaria | Menggigil, demam dan berpeluh | Plasmodium malariae | Nyamuk Anopheles betina | Gigitan nyamuk |
| Kolera | Cirit-birit dan muntah | Bakteria Vibrio cholerae | Lalat | Makanan dan air yang tercemar |
| Denggi | Sakit sendi, demam, sakit kepala dan mata berair | Virus | Nyamuk Aedes | Gigitan nyamuk |
| Zika | Demam, ruam, sakit sendi dan konjunktivitis (mata kemerahan) | Virus | Nyamuk Aedes | Gigitan nyamuk |
| Kepialu | Demam, usus berdarah, ruam merah | Bakteria Salmonella typhi | Lipas, lalat | Makanan dan air tercemar |
| Leptospirosis (kencing tikus) | Demam, sakit kepala, sakit otot | Bakteria Leptospira sp. | Tikus | Tanah, makanan dan air yang tercemar |
Jadual 4.1 dan 4.2: buku teks, m.s. 79–80 (disusun semula).
Bezakan patogen (punca penyakit) dengan vektor (pembawa). Nyamuk Aedes ialah vektor bagi demam denggi, manakala virus denggi ialah patogen. Nyamuk tidak pernah menjadi patogen.
Rajah daripada buku teks Sains Tingkatan 2 (KSSM), Rajah 4.3, m.s. 80.
Contoh
Selepas banjir, ramai penduduk kampung cirit-birit dan muntah. Gejala ini dan sebab (banjir, sanitasi tidak sempurna) menunjukkan penyakit bawaan air seperti kolera. Langkah terbaik: mendidihkan air minuman dan mencuci tangan dengan sabun. Semburan dan kelambu hanya melawan vektor nyamuk, jadi tidak sesuai.Namakan patogen dan vektor bagi demam denggi, dan nyatakan satu cara memutuskan penularannya.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Patogen: virus denggi. Vektor: nyamuk Aedes. Putuskan penularan dengan memusnahkan tempat pembiakan nyamuk (air bertakung), atau melakukan semburan, atau menggunakan kelambu atau ubat nyamuk.
Mekanisme menghalang penularan penyakit berjangkit
Pencegahan melibatkan tiga peringkat.
| Peringkat | Apa yang dilakukan |
|---|---|
| Primer | Meningkatkan tahap kesihatan (kebersihan diri, keluarga, tempat kediaman dan sistem sanitasi); meningkatkan daya tahan badan (vaksin atau imunisasi); membuat pemeriksaan kesihatan berkala; mengamalkan gaya hidup sihat (menghirup udara bersih, makan makanan yang seimbang) |
| Sekunder | Memutuskan transmisi jangkitan melalui pengesanan kes secara aktif dan pasif; memberi rawatan awal kepada pesakit; mengasingkan pesakit daripada orang lain |
| Tertiari | Mengawal populasi vektor (memusnahkan tempat pembiakan dan perlindungan vektor, semburan untuk membunuh vektor, menguatkuasakan undang-undang dengan denda kepada pengusaha premis makanan yang kotor); melindungi hos (kelambu atau ubat nyamuk, pakaian tebal) |
Jadual 4.3: buku teks, m.s. 81.
Memusnahkan tempat pembiakan nyamuk dan mengasingkan pesakit demam denggi di hospital: setiap satu termasuk dalam peringkat yang mana?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Memusnahkan tempat pembiakan nyamuk: peringkat tertier (mengawal populasi vektor). Mengasingkan pesakit: peringkat sekunder.
4.2Pertahanan badan
Patogen memasuki badan melalui sistem respirasi, sistem pencernaan, sistem perkumuhan dan kulit. Badan mempunyai tiga barisan pertahanan.
| Barisan pertahanan | Jenis | Fungsi |
|---|---|---|
| Pertama | Tidak spesifik | Kulit: lapisan yang liat dan sukar ditembusi; mikroorganisma hanya menembusi jika ada luka atau kecederaan; peluh dan sebum mengandungi bahan kimia yang memusnahkan mikroorganisma. Membran mukus melapisi salur pencernaan dan salur pernafasan: bulu hidung dan mukus dalam rongga hidung memerangkap mikroorganisma; lilin telinga, air mata dan lendir pada faraj bertindak sebagai antiseptik. Menghalang patogen memasuki badan |
| Kedua | Tidak spesifik | Sel darah putih menelan dan mencerna patogen menggunakan enzim (fagositosis) |
| Ketiga | Spesifik | Sistem keimunan badan: melibatkan penghasilan antibodi apabila patogen memasuki badan. Antibodi melekat pada patogen (menghalang patogen memasuki sel perumah) dan menyebabkan patogen menggumpal |
Rajah daripada buku teks Sains Tingkatan 2 (KSSM), Rajah 4.4, m.s. 82.
Antigen: jasad asing atau bahan yang bukan daripada badan sendiri yang merangsang penghasilan antibodi. Antigen terdapat pada patogen, molekul toksin dan sel darah daripada kumpulan darah yang lain.
Antibodi: protein yang dihasilkan oleh sel darah putih ke dalam aliran darah sebagai gerak balas terhadap antigen.
Keimunan: keupayaan sistem badan melawan sesuatu patogen sebelum badan dijangkiti sesuatu patogen.
Antibodi: protein yang dihasilkan oleh sel darah putih ke dalam aliran darah sebagai gerak balas terhadap antigen.
Keimunan: keupayaan sistem badan melawan sesuatu patogen sebelum badan dijangkiti sesuatu patogen.
Kulit, membran mukus dan sel darah putih melawan sebarang patogen (tidak spesifik). Hanya antibodi yang spesifik: setiap antibodi hanya sesuai dengan satu antigen.
Air mata, lilin telinga dan bulu hidung tergolong dalam barisan pertahanan yang mana? Mengapa barisan ini dipanggil tidak spesifik?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Barisan pertahanan pertama. Ia tidak spesifik kerana bertindak terhadap sebarang patogen dengan cara yang sama dan tidak perlu mengenali antigen tertentu.
Kepentingan imunisasi
Imunisasi ialah usaha untuk memberikan daya tahan secara aktif pada bayi, kanak-kanak dan dewasa terhadap penyakit tertentu dengan memasukkan vaksin. Vaksin mengandungi antigen daripada sebahagian atau keseluruhan struktur virus atau bakteria yang telah dilemahkan atau dimatikan. Antigen merangsang sistem imun badan membentuk keimunan terhadap jangkitan penyakit tertentu. Bayi perlu disuntik dengan beberapa jenis vaksin yang berbeza. Vaksin yang digunakan oleh Kementerian Kesihatan Malaysia telah dinilai mengikut keperluan piawaian antarabangsa terlebih dahulu.
| Vaksin | Melindungi daripada | Bila diberi (Jadual 4.4) |
|---|---|---|
| BCG | Tuberkulosis (Bacillus Calmette-Guerin) | Dos 1 pada 0 bulan |
| Hepatitis B | Hepatitis B | Dos 1 pada 0 bulan, dos 2 pada 1 bulan, dos 3 pada 6 bulan |
| DTaP | Difteria, tetanus dan pertusis | Dos 1, 2, 3 pada 2, 3, 5 bulan; booster pada 18 bulan |
| Hib | Haemophilus influenza jenis B | Dos 1, 2, 3 pada 2, 3, 5 bulan; booster pada 18 bulan |
| Polio (IPV) | Polio | Dos 1, 2, 3 pada 2, 3, 5 bulan; booster pada 18 bulan |
| Measles | Campak | 6 bulan, Sabah sahaja |
| MMR | Campak (Measles), beguk (Mumps) dan Rubella | Dos 1 pada 9 bulan, dos 2 pada 12 bulan |
| MR | Campak dan Rubella (dos booster) | Dos 2 pada umur 7 tahun |
| DT | Difteria dan tetanus (dos booster) | Booster pada umur 7 tahun |
| HPV | Human Papillomavirus | Remaja perempuan 13 tahun sahaja; dos 2 dalam tempoh 6 bulan selepas dos 1 |
| Tetanus | Tetanus | Booster pada umur 15 tahun |
| JE | Japanese Encephalitis | Sarawak sahaja; dos 1 pada 9 bulan, dos 2 pada 21 bulan |
Jadual 4.4 dan Nota: buku teks, m.s. 85 (sumber: Kementerian Kesihatan Malaysia; ringkasan).
Antibiotik bukan vaksin. Antibiotik yang diambil dikumuhkan keluar daripada badan dan dosnya akan berkurangan, jadi ambil dos pada masa yang ditetapkan supaya aras antibiotik sentiasa optimum (Info Sains, m.s. 85).
Keimunan pasif dan keimunan aktif
Keimunan terbahagi kepada keimunan pasif dan keimunan aktif. Kedua-duanya diperoleh secara semula jadi atau buatan.
| Keimunan pasif | Keimunan aktif | |
|---|---|---|
| Antibodi | Badan memperoleh antibodi daripada sumber luar | Badan menghasilkan antibodi sendiri apabila dirangsang oleh antigen |
| Semula jadi | Anak mendapat antibodi daripada susu ibu atau darah ibu yang merentasi dinding plasenta; sementara dan singkat, beberapa bulan pertama selepas dilahirkan | Terhasil selepas seseorang sembuh daripada serangan penyakit; berpanjangan selepas jangkitan |
| Buatan | Antiserum (darah cecair jernih yang mengandungi antibodi) disuntik ke dalam badan pesakit; segera dan sementara | Vaksin yang mengandungi patogen yang mati atau lemah dimasukkan ke dalam badan; berpanjangan |
Rajah daripada buku teks Sains Tingkatan 2 (KSSM), Rajah 4.5 dan 4.6, m.s. 86.
Rajah daripada buku teks Sains Tingkatan 2 (KSSM), Rajah 4.7 dan 4.8, m.s. 86.
Membaca graf antibodi: tanya dari manakah antibodi datang? Jika garis melonjak serta-merta selepas suntikan antiserum dan kemudian jatuh, ia keimunan pasif. Jika naik perlahan dan lebih tinggi serta lebih cepat selepas jangkitan atau suntikan vaksin kali kedua, ia keimunan aktif. Antibodi pada jangkitan pertama rendah dan tidak mencapai aras keimunan.
Contoh
Amin pernah dijangkiti campak semasa berumur 7 tahun dan tidak dijangkiti lagi.Badan Amin menghasilkan antibodi sendiri selepas sembuh, maka ia aktif; ia berlaku tanpa suntikan, maka ia semula jadi. Jawapan: keimunan aktif semula jadi.
Seorang pesakit batuk kering disuntik dengan antibodi yang diambil daripada individu yang imun terhadap penyakit itu. Namakan jenis keimunan dan beri satu sebab ia tidak berpanjangan.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Keimunan pasif buatan. Antibodi diberi siap dari luar badan dan badan pesakit tidak menghasilkan antibodinya sendiri, jadi aras antibodi menurun dalam masa singkat.
Sistem keimunan yang mantap
Apabila berlaku ketidakseimbangan dalam badan atau terlalu banyak toksin, sistem keimunan akan menjadi lemah.
| Punca sistem keimunan menjadi lemah | Amalan yang menguatkan sistem keimunan |
|---|---|
| Terdedah kepada pencemaran udara; terdedah kepada pestisid; mengalami tekanan perasaan; pengambilan gula secara berlebihan | Mendapat rehat dan tidur yang mencukupi; beriadah dan menghirup udara segar; tidak merokok dan tidak terdedah kepada asap rokok; melakukan pemeriksaan kesihatan secara berkala |
Gambar foto 4.4: buku teks, m.s. 87.
Alahan ialah satu tindak balas sistem keimunan badan terhadap alergen (penyebab alahan) dalam persekitaran yang biasanya tidak memudaratkan orang biasa yang tiada alahan. Contoh alergen: hama, bulu haiwan, habuk, debunga, spora, makanan (makanan laut, susu dan telur) serta sesetengah ubat.
Imunisasi dan tahap kesihatan individu
Tahap kesihatan individu yang baik memberi kesan kepada keluarga, masyarakat, ekonomi dan negara. Apabila imunisasi diamalkan dan individu sihat:
- penyakit terkawal seperti kusta, batuk kokol dan tuberkulosis tidak merebak semula;
- kos rawatan kesihatan menurun dan tidak membebankan keluarga serta negara;
- kualiti kerja dan kualiti kehidupan meningkat;
- tenaga kerja negara yang sihat menyokong ekonomi negara.
Aktiviti 4.3: buku teks, m.s. 88 (aspek yang dibincangkan; huraian diringkaskan).
Bayi yang dilahirkan oleh ibu yang imun terhadap campak terlindung selama beberapa bulan pertama. Namakan jenis keimunan itu dan terangkan mengapa ia tidak berkekalan.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Keimunan pasif semula jadi. Antibodi datang daripada ibu (plasenta, susu ibu); badan bayi tidak menghasilkannya sendiri, maka antibodi itu digunakan dan tidak digantikan.