Kesultanan Melayu Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor

Bab ini menerangkan bagaimana empat kesultanan Melayu diasaskan (Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor) dan apakah warisan Kesultanan Melayu Melaka yang diteruskan oleh negeri-negeri ini hingga kini.

7.1Pengasasan keempat-empat kesultanan

Pengasasan empat kesultanan ini melahirkan empat buah negeri Melayu yang berdaulat. Setiap kesultanan mempunyai pengasas, tahun, pusat pemerintahan pertama dan wilayah pemerintahan sendiri.

Kesultanan Pahang

Buku teks Sejarah Tingkatan 2, ms. 116.

• Pada abad ke-15, Pahang ialah wilayah naungan Kesultanan Melayu Melaka. Seri Bija Diraja dilantik sebagai wakil untuk mentadbir Pahang.
• Semasa pemerintahan Sultan Mansur Shah, baginda menghantar puteranya, Raja Muhammad, ke Pahang bersama golongan bangsawan Melaka. Mereka dilantik sebagai Bendahara, Penghulu Bendahari, Temenggung dan Hulubalang Besar.
• Raja Muhammad mengasaskan kesultanan pada tahun 1470 dengan gelaran Sultan Muhammad Shah. Pusat pemerintahan di Pekan, berhampiran kuala Sungai Pahang. Wilayahnya meliputi dari Sedili Besar hingga Terengganu.
• Sultan Abdul Jamil Shah (1495–1512), sultan ketiga, mengekalkan hubungan baik dengan Melaka dan mempertahankan Pahang daripada serangan Siam dengan bantuan Melaka.
• Sultan Abdul Ghafur Muhaiyuddin Shah (1592–1614) tidak meninggalkan waris kerana puteranya, Raja Muda Abdullah, mangkat. Pahang diperintah oleh Kesultanan Johor Riau dari 1614 hingga 1884 sebagai wilayah pegangan Bendahara Johor.
• Kesultanan Pahang yang baharu: Bendahara Siwa Raja Wan Ahmad ditabalkan pada 12 Disember 1884 dengan gelaran Sultan Ahmad Al-Muazzam Shah.

Kesultanan Perak

Buku teks Sejarah Tingkatan 2, ms. 118.

• Selepas serangan Portugis, Sultan Mahmud Shah dan keluarga meninggalkan Melaka lalu bersemayam di Kampar, Sumatera.
• Pembesar Perak, Tun Saban dan Nakhoda Kassim, menjemput putera baginda, Raja Muzaffar, untuk ditabalkan sebagai Sultan Perak.
• Raja Muzaffar membawa alat kebesaran: pedang Cura Si Manja Kini, keris, cap mohor, nobat dan Surat Ciri (kalimah ucapan berbentuk puisi yang memuji kebesaran Raja-Raja Melayu).
• Baginda mengasaskan kesultanan pada tahun 1528 dengan gelaran Sultan Muzaffar Shah. Pusat pemerintahan pertama di Tanah Abang, di pesisir Sungai Perak.
• Sultan Iskandar Dzulkarnain (1752–1765), sultan Perak ke-15, memperkemas pentadbiran dan mula menggunakan Undang-Undang 99 Perak.

Kesultanan Terengganu

Buku teks Sejarah Tingkatan 2, ms. 120.

• Terengganu ialah wilayah naungan Kesultanan Johor Riau sejak abad ke-16.
• Pada tahun 1708, Sultan Abdul Jalil menganugerahkan Terengganu kepada Tun Zainal Abidin, putera Tun Habib Abdul Majid, Bendahara Johor Riau ke-11. Tun Zainal Abidin juga putera angkat Raja Patani (Nang Chayam), yang menyediakan kelengkapan pertabalan.
• Baginda berangkat ke Terengganu diiringi 80 orang keluarga Patani, termasuk tokoh agama seperti Qadhi Wan Imam Mahmud dan Che Buang.
• Gelaran: Sultan Zainal Abidin I. Pusat pemerintahan pertama di Tanjung Baru, Kuala Berang. Wilayahnya meliputi dari Kemaman hingga Besut.
• Sultan Zainal Abidin III (1881–1918) membawa pemodenan: menggubal Undang-Undang Bagi Diri Kerajaan Terengganu (Itqan al-muluk bi ta’dil al-suluk), memperkemas sukat dan timbang, menubuhkan mahkamah syariah dan pasukan polis, serta membina Istana Maziah.

Buku teks Sejarah Tingkatan 2, ms. 120–121.

Kesultanan Selangor

Buku teks Sejarah Tingkatan 2, ms. 122.

• Selangor ialah wilayah naungan Johor Riau sejak abad ke-16. Pada abad ke-18, ramai orang Bugis menetap di Selangor. Daeng Chelak (berketurunan Bugis) ialah Yang di-Pertuan Muda Johor Riau.
• Puteranya, Raja Lumu, menghadap Sultan Mahmud Shah, Sultan Perak untuk mendapat pengiktirafan. Baginda ditabalkan dan dianugerahkan nobat dan cap mohor.
• Raja Lumu mengasaskan kesultanan pada tahun 1766 dengan gelaran Sultan Salehuddin Shah. Pusat pemerintahan pertama di Kuala Selangor.
• Sultan Ala’iddin Suleiman Shah (1898–1938): banyak jalan raya dan landasan kereta api dibina. Jubli Emas di Klang disambut sempena 40 tahun pemerintahan baginda.
• Ibu kota berpindah: Kuala Selangor (1766) → Jugra (1857, oleh Sultan Abdul Samad) → Klang → Shah Alam (kini).

Jadual perbandingan

7.2Warisan Kesultanan Melayu Melaka

Enam aspek warisan: sistem pemerintahan, agama Islam dalam pemerintahan, perundangan, adat istiadat, persuratan dan ekonomi.

1. Sistem pemerintahan

• Sultan ialah tonggak utama kerajaan. Penggantian pemerintah berasaskan Adat Temenggung.
• Asas pentadbiran Sistem Pembesar Empat Lipatan diwarisi, tetapi disesuaikan mengikut acuan dan keperluan setiap negeri.
• Pemerintahan negeri dijalankan bersama Majlis Mesyuarat Kerajaan.

2. Agama Islam dalam pemerintahan

Melaka ialah pusat penyebaran Islam. Tradisi ini diwarisi: Islam menjadi agama utama setiap negeri beraja dan kini termaktub dalam Perlembagaan Persekutuan sebagai agama Persekutuan.

• Sultan ialah ketua agama bagi negerinya (Perlembagaan Persekutuan dan Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri).
• Institusi agama seperti mufti, kadi, mahkamah syariah dan Jabatan Agama Islam dihormati bidang kuasanya.
• Institusi kesultanan rapat dengan institusi agama; tokoh agama berperanan dalam pentadbiran istana dan negeri (di Selangor, mufti anggota Dewan di-Raja).
• Sultan mendaulatkan syiar Islam; tauliah penceramah agama dikeluarkan oleh pejabat istana dan ditandatangani sultan.

3. Perundangan

Hukum Kanun Melaka menjadi asas undang-undang bertulis negeri Melayu lain. Warisannya dapat dilihat dalam fasal tentang peraturan dan larangan istana, kekeluargaan Islam, jenayah, hutang-piutang serta hukum jual beli.

Buku teks Sejarah Tingkatan 2, ms. 127 (Sumber: Pusat Manuskrip Melayu, Perpustakaan Negara Malaysia).

4. Adat istiadat

Adat lain: istiadat pertabalan dan istiadat pengurniaan darjah kebesaran. Alat kebesaran (regalia) wajib ada semasa pertabalan, terdiri daripada pedang, keris, mahkota dan nobat. Contoh di Perak: Pedang Cura Si Manja Kini, Keris Taming Sari dan Mahkota Diraja. Tengkolok sultan Pahang dikenali dengan lipatan Helang Menyongsong Angin. Setiap negeri mempunyai tengkolok diraja sendiri.

5. Persuratan

Tradisi persuratan memperkukuh kedudukan bahasa Melayu dan penggunaan tulisan Jawi.

6. Ekonomi

Nilai, patriotisme dan iktibar

• Mengetahui sejarah pengasasan kesultanan membantu kita menghargai warisan tradisi dan budaya bangsa serta mengukuhkan jati diri.
• Kita bertanggungjawab mempertahankan warisan bagi memelihara identiti negara bangsa.
• Dalam diri dan keluarga, kita perlu memahami salasilah keluarga supaya bertanggungjawab dan mengukuhkan ikatan kekeluargaan. Dalam negara, kita lebih terbuka dan sayang akan negara serta berusaha mempertahankan kedaulatannya.

Rumusan