Sejarah nota, bab 9
Warisan kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis
Buku teks Sejarah Tingkatan 2 KSSM, halaman 156–175
Matlamat bab ini
- Murid boleh menjelaskan warisan sistem pemerintahan beraja Kedah, Kelantan dan Perlis, termasuk gelaran, pelantikan pengganti dan hierarki pentadbiran (9.1)
- Murid boleh menerangkan warisan adat istiadat diraja, iaitu pemasyhuran, pertabalan dan penganugerahan darjah kebesaran (9.1)
- Murid boleh menghuraikan warisan perundangan, iaitu undang-undang tubuh kerajaan, peranan Sultan atau Raja dan pemantapan undang-undang Islam (9.1)
- Murid boleh menamakan karya persuratan Kedah dan Kelantan serta menyatakan keistimewaan setiap karya (9.1)
- Murid boleh menyenaraikan enam warisan kesenian dan memberikan contohnya (9.1)
- Murid boleh menghuraikan keunikan Adat Perpatih, iaitu jurai keturunan sebelah ibu, hukuman, perkahwinan, upacara kedim dan wanita mewarisi pusaka (9.2)
- Murid boleh menerangkan hierarki pemerintahan Adat Perpatih dan peranan Yamtuan Besar, Undang, Lembaga, Buapak dan Ibu Soko (9.2)
- Murid boleh menghargai warisan negeri Melayu dan merumuskan iktibar daripada kelangsungannya (9.1, 9.2)
Bab ini menerangkan warisan kerajaan Kedah, Kelantan dan Perlis yang kekal hingga kini, serta keunikan adat dan pemerintahan Negeri Sembilan yang berasaskan Adat Perpatih.
9.1Warisan tiga kerajaan: Kedah, Kelantan dan Perlis
Lima aspek warisan: sistem pemerintahan beraja, adat istiadat, perundangan, persuratan dan kesenian. Warisan ini kekal hingga kini dengan beberapa pengubahsuaian; keserumpunan budaya mewujudkan persamaan warisan, terutamanya adat istiadat diraja.
A. Sistem pemerintahan beraja
| Perkara | Warisan |
|---|---|
| Gelaran pemerintah | Kedah dan Kelantan: Sultan. Perlis: Raja. |
| Pelantikan pengganti | Putera Sultan atau Raja, daripada jurai keturunan pemerintah pengasas. |
| Institusi | Berkembang menjadi raja berperlembagaan apabila negara merdeka. |
Buku teks Sejarah Tingkatan 2, ms. 159.
| Peringkat | Peranan | Warisan hari ini |
|---|---|---|
| Sultan atau Raja (negeri) | Ketua negeri, ketua agama Islam, lambang perpaduan rakyat | Kedudukan dan keistimewaan Sultan atau Raja dikekalkan |
| Pembesar (jajahan atau daerah) | Wakil pentadbir kerajaan bagi jajahan atau daerah | Unit pentadbiran daerah masih wujud |
| Penghulu (mukim) | Penguasa mukim; orang perantaraan antara rakyat dengan pemerintah | Ketua kampung mentadbir unit yang lebih kecil |
Cara ingat: tiga peringkat dari atas ke bawah ialah Negeri, Daerah, Mukim = Sultan, Pembesar, Penghulu.
Perlis ditadbir oleh keturunan Jamalullail. Raja Perlis pertama ialah Tuanku Syed Hussin Jamalullail (1843–1873) dan pemerintah ketujuh, Tuanku Syed Sirajuddin Jamalullail, bersemayam sejak tahun 2000 (ms. 158).
Namakan pegawai yang mentadbir sebuah mukim dan nyatakan peranannya.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Penghulu. Beliau penguasa mukim dan orang perantaraan antara rakyat dengan pemerintah.
B. Adat istiadat
Keserumpunan budaya mewujudkan persamaan adat istiadat diraja: keputeraan, perkahwinan, pertabalan, penganugerahan darjah kebesaran dan pemakaman pemerintah. Alat kebesaran diraja turut diwarisi.
| Istiadat | Perkara penting |
|---|---|
| Majlis pemasyhuran | Pengganti dimasyhurkan sebelum jenazah pemerintah dimakamkan. |
| Istiadat pertabalan | Mempersembahkan naskhah al-Quran dan alat kebesaran; pemerintah membaca watikah pertabalan dan mengucup keris kuasa; Menteri Besar mengetuai seruan “Daulat Tuanku”. Tujuan: memaklumi rakyat dan mengabsahkan kedaulatan raja. |
| Darjah kebesaran | Lambang hubungan antara pemerintah dengan rakyat; lazimnya pada hari sambutan keputeraan pemerintah; pengiktirafan kepada kerabat diraja dan rakyat yang berjasa. |
Majlis pemasyhuran berlaku sebelum pemakaman, bukan selepas. Seruan “Daulat Tuanku” dipimpin oleh Menteri Besar.
C. Perundangan
Matlamat: menjamin keadilan rakyat, melancarkan pentadbiran dan memakmurkan negeri.
| Aspek | Maklumat |
|---|---|
| Penggantian pemerintah | Lelaki, berketurunan raja, berbangsa Melayu dan beragama Islam. |
| Peranan Sultan atau Raja | Ketua negeri dan ketua agama Islam. |
| Badan penasihat | Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri diketuai Menteri Besar yang membantu Sultan atau Raja. |
| Tanggungjawab | Menjaga agama; dilarang menyerahkan negeri atau kuasa kepada kerajaan lain; Sultan atau Raja berhak memilih Menteri Besar. |
| Hak rakyat | Warganegara berumur 21 tahun atau lebih yang tinggal dalam negeri layak menjadi Ahli Dewan Undangan Negeri mengikut Perlembagaan Persekutuan. |
| Undang-undang Islam | Kedah: enakmen zakat (jawatankuasa, 1955). Kelantan: enakmen jenayah Islam dan busana cara Islam; Hukum Maksiat (abad ke-19) melarang laga lembu dan persembahan menora. |
Teks perlembagaan negeri: Undang-Undang Tubuh Kerajaan Kedah Darulaman, Undang-Undang Tubuh Kerajaan Perlis dan Undang-Undang Perlembagaan Tubuh Kerajaan Kelantan (ms. 162).
Nyatakan dua syarat untuk menjadi Sultan atau Raja.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Mana-mana dua: lelaki; berketurunan raja; berbangsa Melayu; beragama Islam.
D. Persuratan
| Karya | Tahun | Keistimewaan |
|---|---|---|
| Al-Tarikh Salasilah Negeri Kedah (Muhammad Hassan bin Dato’ Kerani Muhammad Arshad) | 1927 | Sejarah istana Kedah dan pentadbiran di Perlis; pengasasan, senarai pemerintah, pembukaan ibu kota, nobat, pengislaman pemerintah Kedah |
| Hikayat Merong Mahawangsa | sekitar 1821 | Pengasasan Kedah, pembukaan kota pentadbiran, pengislaman pemerintah |
| Salasilah Atau Tarikh Kerajaan Kedah (Wan Yahya bin Wan Muhammad Taib) | 1911 | Jurai pemerintah Kedah secara kronologi dari 630 M hingga 1911; perkembangan ekonomi dan pentadbiran melalui pembahagian daerah |
| Syair Sultan Maulana | zaman Sultan Ahmad Tajuddin Halim Shah II (1804–1845) | Kisah perang tentera Kedah, ditulis dalam bentuk syair |
| Hikayat Seri Kelantan | dipercayai 1914 | Pemerintahan Kelantan dari zaman Che Siti Wan Kembang, Puteri Saadong dan Raja Abdullah hingga 1900 |
| Detik2 Sejarah Kelantan (Sa’ad Shukri bin Haji Muda) | 1971 | Pengasasan Kelantan dan peristiwa penting setiap pemerintah |
Karya persuratan ini ialah sumber sejarah dan rujukan utama tentang kewujudan sesebuah kerajaan. Ia perlu dipelihara dan dipulihara.
E. Kesenian
| Warisan | Ciri dan contoh |
|---|---|
| 1. Seni ukir | Banyak di Kelantan dan Kedah. Motif haiwan diganti motif alam yang sesuai dengan amalan Islam. Hiasan istana, rumah, masjid (mimbar). |
| 2. Seni bina | Istana dan rumah tradisional; tebar layar berbentuk “V” terbalik dengan ukiran motif alam (kiasan matahari, ukiran tebuk). |
| 3. Pertukangan dan perhiasan | Barang perhiasan emas dan perak; senjata tradisional keris, terutamanya di Kelantan. |
| 4. Kraf tangan | Anyaman tikar dan bakul rotan; Kelantan terkenal dengan wau dan batik. |
| 5. Seni persembahan | Awang Batil (penglipur lara, Perlis); wayang kulit (warisan kebangsaan, kategori warisan tidak ketara); Mek Mulung (teater tradisional Kedah). |
| 6. Seni silat | Seni mempertahankan diri; kini persembahan istimewa dan acara pertandingan antarabangsa. |
Buku teks Sejarah Tingkatan 2, ms. 166.
Awang Batil ialah di Perlis; Mek Mulung di Kedah; wau dan batik terkenal di Kelantan. Wayang kulit ialah warisan kebangsaan (warisan tidak ketara).
Mengapakah motif haiwan dalam seni ukir diganti dengan motif alam?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Supaya bersesuaian dengan amalan Islam.
9.2Keunikan adat dan pemerintahan Negeri Sembilan
Adat Perpatih dibawa oleh perantau Minangkabau yang menetap di Rembau, Sungai Ujong, Johol dan Naning. Adat Minangkabau itu dibawa oleh Dato’ Perpatih Nan Sebatang dan diubah suai dengan adat orang tempatan.
A. Keunikan Adat Perpatih
| Keunikan | Maklumat |
|---|---|
| Jurai keturunan sebelah ibu | Perempuan ialah Ibu Soko. Anak menjadi anggota suku ibunya. Anggota suku dianggap sedarah kerana bermoyang perempuan yang sama. |
| Pelaksanaan hukuman | Bersifat pemulihan; mengutamakan perasaan pesalah; kesalahan kecil diselesaikan dengan bermaafan atau denda ringan. |
| Perkahwinan | Sesama suku tidak digalakkan; galak kahwin di luar suku. Lelaki menjadi orang semenda (orang mendatang) dan anggota suku isteri. |
| Upacara kedim | Menerima orang luar menjadi ahli suku; bersumpah taat setia dan bersaudara. |
| Wanita mewarisi pusaka | Tanah dan rumah diwarisi daripada ibu kepada anak perempuan supaya wanita tidak terabai. |
- Wanita yang berkahwin sesama suku hilang hak mewarisi pusaka; lelaki hilang hak menyandang jawatan adat. Hak boleh dipulihkan melalui adat memulih pusaka.
- Orang semenda tinggal di rumah isteri, mengerjakan tanah pusaka isteri, menjaga nama suku isteri dan mengendalikan urusan peminangan.
- Terdapat 12 suku di Negeri Sembilan, antaranya Biduanda, Batu Hampar, Tiga Nenek, Selemak dan Tanah Datar.
Dalam Adat Perpatih, wanita mewarisi harta pusaka dan keturunan dikira sebelah ibu. Ibu Soko bukan pemimpin tertinggi (itu Yamtuan Besar), tetapi tanpa Ibu Soko pelantikan pemimpin adat tidak boleh dibuat.
B. Hierarki pemerintahan
Tiga kumpulan masyarakat dari kecil ke besar: Perut (unit terkecil, keturunan sebelah ibu), Suku (beberapa perut) dan Luak (daerah atau jajahan, kumpulan terbesar). Pemimpin dipilih secara permuafakatan.
Buku teks Sejarah Tingkatan 2, ms. 170.
| Pemimpin | Dilantik oleh | Peranan |
|---|---|---|
| Yamtuan Besar (Yang di-Pertuan Besar) | Undang Yang Empat | Ketua negeri; lambang kesatuan dan persekutuan |
| Undang | Lembaga | Ketua Luak. Undang Yang Empat: Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau |
| Lembaga | Buapak | Ketua Suku: memilih Undang dan Penghulu, menjaga keamanan, menyelesaikan pertelingkahan antara suku, mengurus pembahagian harta pusaka |
| Buapak | Anak buah dalam Perut | Ketua rujukan adat dan hukum |
| Ibu Soko | – | Tahu dan menghafal adat dan asal usul kelompoknya; terlibat memilih Buapak. Tanpa Ibu Soko, pelantikan pemimpin adat tidak boleh dilaksanakan. |
Penghulu juga menjadi ketua Luak bagi beberapa daerah, iaitu Inas, Terachi, Jempol, Ulu Muar dan Gunung Pasir (ms. 170). Ibu Soko mempunyai nama lain, misalnya Ibu Waris di Luak Johol, Ibu Telapak di Luak Tampin dan Bundo Kanduang di Minangkabau.
Cara ingat (bawah ke atas): Anak buah + Ibu Soko, Buapak, Lembaga, Undang, Yamtuan Besar. Setiap peringkat dilantik oleh peringkat di bawahnya.
Yamtuan Besar dipilih daripada keturunan Yamtuan Radin. Pelantikan secara muafakat ialah amalan demokrasi. Contoh adat pemasyhuran: Tuanku Muhriz ibni Almarhum Tuanku Munawir, Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan ke-11 (ms. 171).
Siapakah yang memilih Yamtuan Besar, dan daripada keturunan siapa baginda dipilih?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Dipilih oleh Undang Yang Empat daripada keturunan Yamtuan Radin.
Menghargai warisan
- Menghargai keunikan warisan dan adat negeri Melayu serta mempertahankan kepelbagaian budaya bangsa.
- Bersikap kreatif dan inovatif dalam mengekalkan warisan; warisan kesenian menarik industri pelancongan.
- Memahami warisan memupuk semangat bersatu padu ke arah tamadun bangsa yang unggul.
Rumusan
| Topik | Perkara mesti ingat |
|---|---|
| Pemerintahan beraja | Sultan (Kedah, Kelantan), Raja (Perlis); Sultan, Pembesar, Penghulu |
| Adat istiadat | Pemasyhuran sebelum pemakaman; pertabalan; “Daulat Tuanku”; darjah kebesaran |
| Perundangan | Syarat pemerintah; Menteri Besar; enakmen zakat Kedah; Hukum Maksiat Kelantan |
| Persuratan | Al-Tarikh (1927), Merong Mahawangsa (c. 1821), Salasilah (1911), Syair Sultan Maulana, Seri Kelantan (1914), Detik2 (1971) |
| Kesenian | Ukir, bina, pertukangan, kraf tangan, persembahan, silat |
| Adat Perpatih | Ibu Soko, suku ibu, orang semenda, kedim, wanita mewarisi pusaka |
| Hierarki | Perut, Suku, Luak; Ibu Soko, Buapak, Lembaga, Undang, Yamtuan Besar |