Kod arahan

4.1Pangkalan data dan SQL

Data ialah fakta yang belum diproses. Maklumat ialah hasil daripada pengumpulan, pemprosesan dan penganalisisan data, dan boleh digunakan untuk membuat keputusan. Data yang belum diproses kepada maklumat tidak bermakna. Contoh (Rajah 4.1): data "Bunga Raya; Bunga Sepatu; Hibiscus; Hibiscus Rosasinensis; 28 Julai 1960" menjadi maklumat apabila dikumpul, diproses dan dianalisis: nama Bunga Raya, nama tradisional Bunga Sepatu, nama Inggeris Hibiscus, nama saintifik Hibiscus Rosasinensis dan tarikh diisytiharkan sebagai Bunga Kebangsaan, 28 Julai 1960.

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 114.

4.1.1 Maksud dan penggunaan pangkalan data dan SQL

Organisasi mengurus data dengan sistem fail atau sistem pangkalan data. Sistem fail ada dua jenis: manual (fail kertas dalam kabinet fail) dan elektronik (data direkod dalam fail komputer).

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 117.

Fungsi sistem pangkalan data: membina sistem pemprosesan data yang cekap dan menyepadukan koleksi data. Kebaikannya: memudahkan capaian, pengurusan dan pengemaskinian data; mengelakkan pengulangan data; menjaga integriti data; menjaga keselamatan data. Contoh: Sistem Inventori Barangan di pasar raya dan Sistem Analisis Peperiksaan Sekolah (SAPS) untuk semua sekolah di Malaysia (Rajah 4.3).

4.1.2 Entiti dan atribut

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 118.

Contoh entiti dalam bilik darjah (Rajah 4.8): MURID, GURU, PERALATAN. Makmal komputer (Rajah 4.9): entiti KOMPUTER dengan atribut Model, Jenama, Nombor_Siri dan Buatan. Kantin sekolah (Rajah 4.10): entiti PEKERJA (Nama, Alamat, Nombor_Telefon) dan MAKANAN (Jenis_Makanan, Harga).

Dalam pangkalan data hubungan, setiap entiti diwakili oleh satu jadual. Setiap lajur ialah satu medan (satu atribut). Setiap baris ialah satu rekod, iaitu data bagi setiap atribut seorang murid.

4.1.3 Kekunci primer dan kekunci asing

Kepentingan kekunci primer: memelihara integriti data, mengelakkan pertindihan rekod lama dan baharu, menjimatkan ruang storan komputer dan memberi nilai unik untuk simpanan data. Kekunci primer biasanya di medan pertama sebelah kiri jadual; kekunci asing di medan kedua selepas kekunci primer.

Contoh 4.4: BUTIR_MURID dan BUTIR_PENJAGA

Entiti BUTIR_MURID: kekunci primer ialah ID_Murid. Entiti BUTIR_PENJAGA: kekunci primer ialah No_Daftar; kekunci asing ialah ID_Murid kerana ia kekunci primer dalam BUTIR_MURID.

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 122.

4.1.4 Kekardinalan (cardinality) antara entiti dalam hubungan

Dalam gambar rajah perhubungan entiti (Entity Relationship Diagram, ERD), hubungan dilukis dengan simbol rombus dan lazimnya dinamakan dengan kata kerja.

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 124.

Dalam contoh 1:M, jadual BUKU mempunyai lajur ID_Murid (kekunci asing) yang menunjuk kepada murid yang meminjam. Satu ID_Murid boleh muncul pada beberapa baris BUKU (PSS002 meminjam dua buku: F101 dan F102). Selain itu masih ada satu jenis lagi, many to many (M:N), tetapi tidak dipelajari dalam bab ini.

4.1.5 Membina pangkalan data

Pangkalan data dibina dengan perisian sistem pengurusan pangkalan data (Database Management System, DBMS). Contoh DBMS dalam buku: Microsoft Access. DBMS lain: Microsoft SQL Server, Oracle, Informix, DB2, Sybase, Postgress dan MySQL.

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 127.

Lima langkah merancang pangkalan data: contoh SisMaP

SMK Sinar Gemilang sukar menganalisis keputusan peperiksaan kerana markah dikira secara manual. Anda bercadang membina Sistem Maklumat Peperiksaan (SisMaP).

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 128.

Langkah dalam Microsoft Access

1. Mulakan: lancarkan Access, klik Blank database, pilih lokasi simpanan, bina folder PANGKALAN DATA dalam Documents, namakan fail TUGASAN1, klik OK, kemudian Create (Rajah 4.16).
2. Entiti (table): ubah nama Table1 kepada MURID dan klik OK (Rajah 4.17).
3. Atribut (field): klik View, pilih Design View, masukkan nama medan dalam Field Name dan pilih jenis data dalam Data Type (Rajah 4.18).
4. Kekunci primer: klik nama medan yang unik, klik Primary Key (Rajah 4.19). Access menjadikan atribut pertama kekunci primer secara automatik.
5. Jadual kedua: klik Create pada bar menu, klik ikon Table, klik View, pilih Design View dan namakan jadual MARKAH (Rajah 4.20).
6. Hubungan: klik Database Tools, klik Relationships, klik Show Table, Add MURID dan MARKAH, klik Close. Seret ID_Murid daripada MURID ke ID_Murid dalam MARKAH. Dalam Edit Relationships, tanda Enforce Referential Integrity dan klik Create (Rajah 4.22 dan 4.23).
7. Isi data: klik View, pilih Datasheet View dan taip data untuk setiap medan (Rajah 4.24).

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 131.

Dalam Edit Relationships: Enforce Referential Integrity memastikan kekunci asing dalam satu jadual ialah kekunci primer dalam jadual lain; Cascade Update Related Fields mengemas kini kekunci asing secara automatik jika kekunci primer berubah; Cascade Delete Related Records menghapuskan kekunci asing jika kekunci primer dihapus (Rajah 4.23).

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 136.

4.1.6 Menghasilkan borang dan memasukkan data melalui borang

Borang (form) menyusun dan mengurus rekod dengan lebih efisien. Ia ialah antara muka pengguna yang interaktif untuk memasukkan dan mengubah suai data. Borang dijana secara automatik dengan Form Wizard.

1. Buka pangkalan data TUGASAN1. Klik tab Create, kemudian Form Wizard.
2. Pilih jadual MURID, klik >> untuk memilih semua medan, klik Next.
3. Pilih susun atur Columnar, klik Next.
4. Taip nama borang (BORANG MURID), klik Finish (Rajah 4.25).

Simbol dalam Form Wizard: > pindah medan yang diklik; >> pindah semua medan; < dan << pindah balik (ms. 141).

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 143.

Borang daripada dua jadual (Rajah 4.27): dalam Form Wizard, pilih semua medan MURID dan semua medan MARKAH, klik Next, pilih Form with subform(s) (dua borang saling berhubung), pilih susun atur subform Datasheet, namakan Borang Murid dan Borang Markah (Subform), klik Finish. Pengguna memasukkan data untuk dua jadual tanpa menaip ID_Murid berulang kali.

Memasukkan data melalui borang (Rajah 4.28): klik ikon rekod baharu di bahagian bawah borang, taip data dalam ruangan kosong dan tekan Enter untuk medan seterusnya. ID_Murid dalam Borang Markah dimasukkan secara automatik apabila ID_Murid diisi dalam Borang Murid. Ada dua cara memasukkan data: terus ke dalam jadual, atau melalui borang.

4.1.7 Penggunaan pernyataan SQL

DBMS menggunakan arahan SQL untuk mencapai data daripada rekod dalam pangkalan. Sintaks ialah set peraturan yang menetapkan perintah yang boleh digunakan dan cara menulisnya supaya boleh difahami DBMS. Sintaks SQL berasaskan sintaks bahasa Inggeris. Semua contoh menggunakan entiti MURID (Rajah 4.30):

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 150.

(i) Pernyataan SELECT...FROM

SELECT memilih atribut yang dikehendaki. FROM menyatakan nama entiti (jadual) untuk capaian data.

SELECT atribut_1, atribut_2, atribut_3, atribut_N
FROM nama_jadual;

SELECT ID_Murid, Nama_Murid
FROM MURID;

SELECT *
FROM MURID;

(ii) Pernyataan SELECT...WHERE

Klausa WHERE mencapai data yang memenuhi sesuatu kriteria sahaja, jadi data lebih khusus.

SELECT atribut_1, atribut_2,...atribut_N
FROM nama_jadual
WHERE kriteria;

SELECT Nama_Murid, Jantina, Kaum
FROM MURID
WHERE Jantina = "PEREMPUAN";

(iii) Pernyataan SELECT...ORDER BY

ORDER BY mengisih data yang dicapai: ASC = menaik (A hingga Z), DESC = menurun (Z hingga A), berdasarkan satu atau lebih medan isihan.

SELECT atribut_1, atribut_2,...atribut_N
FROM nama_jadual
WHERE kriteria
ORDER BY atribut_1 ASC/DESC;

SELECT Nama_Murid, Jantina, Kaum
FROM MURID
WHERE Jantina = "PEREMPUAN"
ORDER BY Nama_Murid ASC;

SELECT Nama_Murid, Jantina, Kaum
FROM MURID
WHERE Jantina = "PEREMPUAN"
ORDER BY Nama_Murid DESC;

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 153.

Menghasilkan pertanyaan (query) dengan SQL di Access (Rajah 4.36)

1. Klik Create, kemudian Query Design.
2. Pilih jadual MURID, klik Add.
3. Klik View, pilih SQL View.
4. Taip SELECT * FROM MURID dan klik Run.
5. Klik kanan pada Query1, klik Save, tukar nama kepada PERTANYAAN 1, klik OK.

SELECT Nama_Murid, Kaum
FROM MURID
WHERE Jantina = "LELAKI"
ORDER BY Nama_Murid ASC;

4.1.8 Pernyataan SQL yang melibatkan ungkapan Boolean

Operator logik (operator Boolean) dalam SQL: OR, AND, EQV, NOT dan XOR. Dua yang paling kerap digunakan ialah OR dan AND. Operator logik menggabungkan dua atau lebih kriteria menjadi satu ungkapan Boolean yang bernilai BENAR atau PALSU. BENAR boleh ditulis 1 dan PALSU 0.

OR memberi BENAR jika salah satu kriteria benar. AND memberi BENAR hanya jika kedua-dua kriteria benar. Simbol: OR ditulis v, AND ditulis ^.

SELECT atribut_1, atribut_2, ..., atribut_N
FROM nama_jadual
WHERE kriteria_1 OR kriteria_2, ... OR kriteria_N;

SELECT atribut_1, atribut_2, ..., atribut_N
FROM nama_jadual
WHERE kriteria_1 AND kriteria_2 AND ...kriteria_N;

SELECT ID_Murid, Nama_Murid, Jantina, Kaum
FROM MURID
WHERE Jantina = "PEREMPUAN" OR Kaum = "MELAYU";

SELECT ID_Murid, Nama_Murid, Jantina, Kaum
FROM MURID
WHERE Jantina = "PEREMPUAN" AND Kaum = "MELAYU";

4.1.9 Menjana laporan berdasarkan hasil pertanyaan (query)

Laporan (report) ialah cara yang sistematik untuk mengurus dan mempersembahkan data daripada pangkalan data dalam format yang menarik dan bermaklumat, untuk cetakan dan paparan pada skrin. Laporan boleh dihasilkan daripada satu jadual atau beberapa jadual. Jika daripada beberapa jadual, hasilkan pertanyaan (query) dahulu. Laporan dijana daripada jadual atau pertanyaan.

1. Klik Create, kemudian Report Wizard.
2. Pilih jadual atau query yang hendak digunakan.
3. Klik >> untuk memilih semua medan dalam Available Fields.
4. Medan terpilih muncul dalam Selected Fields. Klik Next.
5. Klik > atau < untuk menentukan susunan medan. Klik Next.
6. Pilih medan isihan dan klik Ascending atau Descending. Klik Next.
7. Pilih Layout dan Orientation. Klik Next.
8. Masukkan nama laporan. Klik Finish (Rajah 4.40).

Susun atur laporan: Stepped Layout, Block Layout dan Outline Layout (Rajah 4.41). Bilangan maksimum atribut dalam laporan ialah 255. Laporan juga boleh dijana dengan Report hanya dengan satu klik.

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 164.

4.2Struktur kod arahan

Satu masalah dibahagikan kepada submasalah melalui leraian. Setiap submasalah ada algoritma khusus. Dalam fasa pengekodan, algoritma tugas utama menjadi atur cara utama dan algoritma tugas kecil menjadi subatur cara yang dipanggil function atau procedure. Buku ini menggunakan bahasa pengaturcaraan Python (sumber terbuka, mula digunakan pada tahun 1991).

4.2.1 Fungsi function dan procedure dalam atur cara

Function dan procedure menjadikan kod lebih kemas, teratur, sistematik, bermodular serta mudah dinyahpepijat dan diselenggara. Dalam Python, procedure tidak wujud secara berasingan kerana ia dianggap implicit function: ia tetap memulangkan nilai None (nilai lalai Python) dan hanya memaparkan maklumat.

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 169.

4.2.2 Penggunaan pernyataan function

Function dibahagi kepada built-in function (fungsi dalaman) dan user-defined function (fungsi dihasilkan sendiri). Kedua-duanya melakukan tugas yang khusus.

(i) Function dalaman (built-in)

Built-in function sedia ada dan disimpan dalam library bahasa pengaturcaraan. Kod sumbernya tidak boleh dilihat, namanya deskriptif dan tidak boleh ditukar. Tugasnya terhad dan ringkas. Dalam Python, fungsi input dan output (input(), print()) ialah built-in function yang sering digunakan. Sekumpulan built-in function Python boleh digunakan terus tanpa menyatakan nama fail library.

#Menyimpan markah setiap murid dalam senarai
murid_1 = [87, 70, 80, 78]
murid_2 = [95, 80, 65, 75]
# murid_3, murid_4 dan murid_5 ditulis dengan cara yang sama
murid_5 = [65, 78, 68, 65]

#Menyimpan nama setiap murid dalam urutan senarai nama
nama = ["Ali bin Azmi", "Aminah binti Yusof", "Chong Yee Ling", "Dayang Minsu",
        "Denish A/L Kathigasu"]

#Menjumlahkan markah setiap murid
jumlah_1 = sum(murid_1)
jumlah_2 = sum(murid_2)
# jumlah_3 dan jumlah_4 dengan cara yang sama
jumlah_5 = sum(murid_5)

#Menyimpan jumlah markah setiap murid dalam senarai jumlah
jumlah = [jumlah_1, jumlah_2, jumlah_3, jumlah_4, jumlah_5]

#Mencari markah tertinggi dan terendah dalam senarai jumlah
tertinggi = max(jumlah)
terendah = min(jumlah)

#Menggunakan sub-function untuk mencari indeks
indeks_tertinggi = jumlah.index(tertinggi)
indeks_terendah = jumlah.index(terendah)

#Menggunakan sub-function untuk mencari nama murid
murid_markah_tertinggi = nama[indeks_tertinggi]
murid_markah_terendah = nama[indeks_terendah]

#Mencetak nama berserta markah tertinggi dan terendah
print(murid_markah_tertinggi, "memperoleh jumlah markah tertinggi, iaitu ", tertinggi)
print(murid_markah_terendah, "memperoleh jumlah markah terendah, iaitu ", terendah)

Chong Yee Ling memperoleh jumlah markah tertinggi, iaitu 334
Denish A/L Kathigasu memperoleh jumlah markah terendah, iaitu 276

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 171.

(ii) Function dihasilkan sendiri (user-defined)

User-defined function ialah satu set arahan yang ditulis pengatur cara untuk tugas khas yang berulang dalam atur cara utama. Namanya mesti deskriptif. Ia ditulis kerana tiada built-in function yang memenuhi kehendak. Ia boleh menerima argumen dan memulangkan nilai kepada pemanggilnya.

Contoh 4.9: kuasa dua

# Fungsi yang mengira kuasa dua
def kuasadua(x):
    return x*x

# Bahagian utama atur cara
# Minta pengguna memasukkan satu nombor
nom = int(input("Masukkan satu nombor integer: "))

# panggilan fungsi
nom_kuasa = kuasadua(nom)
print("Kuasa dua bagi",nom,"ialah",nom_kuasa)

Output (Rajah 4.48): jika input 2, paparan Kuasa dua bagi 2 ialah 4; jika input 5, Kuasa dua bagi 5 ialah 25.

Function kuasadua: menerima argumen dan menyimpannya dalam parameter x, mengira x kuasa dua, dan memulangkan hasil kepada pernyataan yang memanggilnya. input() ialah built-in function yang membolehkan pengguna memasukkan nombor (Uji Minda 4.17).

""" User-defined function yang memulangkan nombor besar di kiri
dan nombor kecil di kanan """
def besar_kecil(x,y):
    if x > y:
       return x, y
    else:
       return y, x

# Bahagian utama atur cara
# Minta pengguna memasukkan dua nombor
a = int(input("Masukkan nombor integer yang pertama: "))
b = int(input("Masukkan nombor integer yang kedua: "))

# panggilan user-defined function
[besar, kecil] = besar_kecil(a,b)
print("Nombor",besar,"lebih besar daripada",kecil)

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 173.

4.2.3 Menulis pernyataan function dan procedure

Function

User-defined function ditakrifkan di permulaan atur cara, kemudian dipanggil setiap kali tugas khasnya diperlukan. Sintaks:

def nama_function (parameter):
     badan function
     return (nilai)

• def ialah kata kunci untuk mentakrifkan function.
• Nama function mencerminkan tugasnya.
• Parameter ialah pemboleh ubah yang menerima argumen; ditulis dalam tanda kurungan ( ).
• Pentakrifan nama dan parameter mesti berakhir dengan titik bertindih (:).
• Badan function bermula sebaris selepas nama dan mesti inden dari jidar kiri.
• return memulangkan nilai atau output.

Dalam kebanyakan bahasa, return memulangkan satu nilai. Dalam Python ia boleh memulangkan satu nilai atau sekumpulan nilai yang diasingkan koma:

def hasiltambah (x,y):
   jumlah = x + y
   return (jumlah)      # Situasi 1; Situasi 2: return (x + y)

def susun_naik (x, y):   # Situasi 3: dua nilai
   if x > y:
     return (y, x)
   else:
     return (x, y)

Situasi 1: satu nilai tunggal. Situasi 2: satu nilai daripada ungkapan. Situasi 3: dua nilai dalam susunan menaik.

import random

# User-defined function untuk simulasi menimbang batu
def bilangan_batu(x):
    hasil =(random.randint(0,x))
    return hasil

# Membuat panggilan function.
# Hantar nilai bilangan batu yang digunakan ke dalam bilangan_batu()
terus = "Y"
while terus == "Y":
    hasil_timbang = bilangan_batu(5)
    print("Hasil timbangan anda ialah " + str(hasil_timbang) + " batu.")

# Menangkap batu. Membuat panggilan fungsi.
# Hantar hasil timbangan ke dalam bilangan_batu()
    if hasil_timbang > 0:
       tangkap = bilangan_batu(hasil_timbang)
       print("Hasil tangkapan anda ialah " + str(tangkap))
    terus = input("\nTeruskan [Y] atau Berhenti [T]? Tekan [Y|T] ")
    print("")

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 177.

Procedure

Sintaks procedure hampir sama dengan function, cuma tidak memulangkan nilai. Jika tiada parameter, tanda kurungan dibiarkan kosong. Selepas procedure selesai, pelaksanaan kembali ke baris selepas pemanggilan.

def nama_procedure (parameter):
     badan procedure

# Menggunakan procedure untuk lirik lagu
def lirik(nama):
    print("Selamat hari jadi!")
    print("Selamat hari jadi!")
    print("Selamat hari jadi",nama)
    print("Selamat hari jadi!")
    print()

# Mencetak lirik lagu untuk pelajar
lirik("Ali")
lirik("Raju")

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 179.

def salam(nama):
    print("Selamat pagi", nama)

salam("Aini")

4.2.4 Menulis atur cara yang melibatkan function dan procedure

Kepentingan function dan procedure: kod boleh digunakan terus atau berulang kali tanpa ditulis semula; boleh digunakan dalam atur cara lain; atur cara lebih teratur, kemas, bermodular dan mudah difahami; memudahkan nyahpepijat; mengurangkan kemungkinan ralat; boleh dikongsikan; menjimatkan masa (Rajah 4.58).

Contoh 4.13: kalkulator bermenu

Atur cara kalkulator melakukan tambah, tolak, darab dan bahagi bagi dua integer. Menu: 1. Tambah, 2. Tolak, 3. Darab, 4. Bahagi, 5. Tamat. Fasa pembangunan atur cara:

Analisis: input ialah pilihan menu dan dua nombor, proses ialah operasi yang dipilih, output ialah jawapan. Reka bentuk: algoritma tugas kecil, pseudokod, carta alir dan antara muka. Pengekodan: sintaks function, procedure, input, proses dan output serta jenis data input. Kemudian pengujian, penyahpepijatan dan dokumentasi.

Pseudokod pertama mempunyai corak berulang (setiap pilihan meminta dua nombor). Dengan leraian, ia dipecahkan kepada empat subpseudokod: menu, dptPilihanPengguna, dptDuaNombor dan kiraCetak. Pseudokod utama yang dimurnikan (subpseudokod kiraCetak (a, b) memilih operasi mengikut jenisOperator 1 hingga 4 dengan Lain jika):

Pseudokod utama (selepas leraian): Setkan aktif = 1; Selagi aktif == 1 panggil menu, Setkan jenisOperasi = panggil dptPilihanPengguna; jika jenisOperasi == 5 setkan aktif = 0, jika tidak Setkan nom1 dan nom2 = panggil dptDuaNombor dan Panggil kiraCetak (nom1, nom2); selepas gelung papar "Terima kasih kerana menggunakan saya.".

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 185.

Simbol dalam carta alir: bujur panjang = mula atau tamat; segi empat = proses; berlian = keputusan (Ya atau Tidak); segi empat dengan garis tepi berganda = panggilan subatur cara (konvensyen carta alir, bukan daripada ms. 185).

Kod Python (fasa pengekodan):

# Procedure menu()
def menu():
    print("Kalkulator Bermenu")
    print("1. Tambah")
    print("2. Tolak")
    print("3. Darab")
    print("4. Bahagi")
    print("5. Tamat")

# Function dptPilihanPengguna()
def dptPilihanPengguna():
    noPilihan = 0
    while (noPilihan < 1) or (noPilihan > 5):
       noPilihan = int(input("Pilihan anda [1 hingga 5]: "))
    return noPilihan

# Function dptDuaNombor()
def dptDuaNombor():
    nombor1 = int(input("Masukkan nombor pertama : "))
    nombor2 = int(input("Masukkan nombor kedua : "))
    return nombor1, nombor2

# Procedure kiraCetak()
def kiraCetak(jenisOperator, a, b):
    if jenisOperator == 1:
       print("Output: " + str(a) + " + " + str(b) + " = " + str(a + b) +"\n")
    elif jenisOperator == 2:
       print("Output: " + str(a) + " - " + str(b) + " = " + str(a - b) +"\n")
    elif jenisOperator == 3:
       print("Output: " + str(a) + " * " + str(b) + " = " + str(a * b) +"\n")
    elif jenisOperator == 4:
       print("Output: " + str(a) + " / " + str(b) + " = " + str(a / b) +"\n")

# main ---------------------------------------------------------------
aktif = 1
while aktif == 1:
    menu()
    jenisOperasi = dptPilihanPengguna()
    if jenisOperasi == 5:
       aktif = 0
    else:
       [nom1, nom2] = dptDuaNombor()
       kiraCetak(jenisOperasi, nom1, nom2)
print("Terima kasih kerana menggunakan saya.")

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 186.

Output contoh (Rajah 4.60): pilihan 1 dengan 4 dan 7 memberi Output: 4 + 7 = 11; pilihan 4 dengan 3 dan 5 memberi 3 / 5 = 0.6; pilihan 5 menamatkan atur cara.

4.2.5 Menguji atur cara dan membaiki ralat

Ralat pengaturcaraan dinamakan pepijat (bugs). Proses menjejaki ralat ialah nyahpepijat (debugging). Tiga kategori ralat: ralat sintaks, ralat masa larian dan ralat logik. Function dan procedure boleh diuji dan dinyahpepijat walaupun atur cara utama belum siap. Teknik step through tidak digunakan sepenuhnya kerana function dan procedure modular; setiap subatur cara diuji dan dibaiki sehingga bebas ralat sebelum digunakan dalam atur cara utama.

Ralat sintaks

Sintaks Python dan C berbeza. Python menggunakan elif, titik bertindih (:) pada baris yang bermula dengan kata kunci, dan tidak menggunakan { } (Jadual 4.12). Contoh C: if (a== b) { ... } else if (a > b); Python: if (a== b) : dan elif (a > b) :.

def ulang():
    for i in range (3):
       print "Cetak teks anda."

Contoh 4.15: function kuasadua(x) boleh diuji dengan hasil=kuasadua(4) kemudian print(hasil) (Ramli), atau terus print(kuasadua(4)) (Kien Tien). Kedua-duanya memberi output 16.

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 192.

Ralat masa larian

# Function mengira purata
def kira_purata(x,y):
   purata = jumlah / bilangan
   return(purata)

# Atur cara utama
senaraiNo = []
cont = True
while cont:
  try:
    nom = float(input("Masukkan nombor [X utk berhenti]: "))
    senaraiNo.append(nom)
  except ValueError:
    cont = False
bilangan = len(senaraiNo)
jumlah = sum(senaraiNo)
print("Purata = ",str(kira_purata(jumlah,bilangan)))
print("Tamat.")

bilangan = len(senaraiNo)

if bilangan > 0:
  jumlah = sum(senaraiNo)
  print("Purata = ",str(kira_purata(jumlah,bilangan)))
print("Tamat.")

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 195.

Ralat logik

import random

def tambah(a,b):
    return(a+b)

def semak(jawapan, jumlah):
    if jawapan == jumlah:
        print("Betul!")
    else:
        print("Salah! Jawapannya ialah",jumlah)

# Atur cara utama
nombor1 = random.randint(1, 10)
nombor2 = random.randint(1, 10)
print("Selesaikan",nombor1, "+", nombor2,".")
jawapan = input()

jumlah = tambah(nombor1,nombor2)
semak(jawapan, jumlah)

jawapan = int(input())

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 197.

4.2.6 Menghasilkan atur cara yang melibatkan gabungan struktur kod arahan

Atur cara yang bermodular memudahkan pengatur cara mengenal pasti tugas setiap modul. Atur cara bermodular dihasilkan dengan function dan procedure.

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 203.

Pengekodan: function atau procedure dihasilkan dan diuji dahulu hingga bebas ralat, baharulah atur cara utama ditulis (inputPengguna( ), kemudian kiraPeratus( ), kemudian atur cara utama; Rajah 4.61).

# Function inputPengguna
def inputPengguna(mesejInput):
    print(mesejInput)
    harga = float(input())
    return harga

# Procedure kiraPeratus
def kiraPeratus(h1,h2):
    peratus =((h2-h1)/h1)*100
    peratus = round(peratus, 2) # dua tempat perpuluhan
    if peratus > 0:
        print("Keuntungan ialah", peratus, "%")
    else:
        print("Kerugian ialah", abs(peratus), "%") # positifkan nilai

# Atur cara utama
h1 = inputPengguna("Masukkan harga kos RM ")
h2 = inputPengguna("Masukkan harga jualan RM ")

if h1 == h2:
    print("Tiada keuntungan")
else:
    kiraPeratus(h1, h2)

Buku teks Asas Sains Komputer Tingkatan 3, ms. 205.

Apabila h1 sama dengan h2, procedure memberi output yang tidak tepat. Maka atur cara utama menyemak if h1 == h2 dahulu. Data ujian akhir (Rajah 4.65): (3.50, 3.50) memberi Tiada keuntungan; (2.00, 3.00) memberi Keuntungan ialah 50.0 %; (2.00, 1.50) memberi Kerugian ialah 25.0 %.