Geografi nota, bab 1
Jadual dan graf
Buku teks Geografi Tingkatan 3 KSSM, halaman 2–19
Matlamat bab ini
- Murid boleh menerangkan ciri-ciri dan kegunaan jadual serta graf (1.1, 1.2)
- Murid boleh menjelaskan dengan contoh graf bar mudah, graf garisan mudah dan graf gabungan (1.2)
- Murid boleh membina jadual berdasarkan maklumat yang diperoleh melalui pelbagai kaedah pengumpulan data (1.3)
- Murid boleh membina graf bar mudah, graf garisan mudah dan graf gabungan berdasarkan jadual (1.4)
- Murid boleh mentafsirkan jadual, graf bar mudah, graf garisan mudah dan graf gabungan (1.5)
1.1Ciri-ciri dan kegunaan jadual
Jadual ialah cara untuk mempersembahkan data atau maklumat secara lebih tersusun supaya mudah dibaca, difahami dan ditafsir.
| Perkara | Penerangan |
|---|---|
| Ciri-ciri jadual | Mempunyai tajuk, data dan maklumat serta sumber yang bersesuaian. |
| Kegunaan jadual | Data dalam jadual digunakan untuk menghasilkan graf. Melihat perubahan dan pertalian antara dua set maklumat. Maklumat dikelaskan dengan tersusun dan mudah menarik perhatian orang yang melihat. |
Contohnya, Jadual 1.2 dalam buku teks menunjukkan sukan kegemaran murid lelaki Tingkatan 3 Alfa. Jadual ini mempunyai tajuk, dua lajur data (sukan dan bilangan murid), baris jumlah dan sumber (soal selidik).
Setiap jadual yang baik ada tiga perkara: tajuk di atas, data di tengah dan sumber di bawah. Apabila menjawab soalan, sebut ketiga-tiganya.
Kaedah pengumpulan maklumat
Sebelum membina jadual, data mesti dikumpulkan dahulu. Terdapat lima kaedah.
| Kaedah | Cara dilakukan | Sesuai untuk |
|---|---|---|
| Pemerhatian | Memerhati dan mencatat perkara yang berkaitan | Kaedah paling mudah dan cepat |
| Temu bual | Soal jawab secara lisan dengan seseorang | Berita, pendapat atau nasihat |
| Banci | Menghitung jumlah sesuatu perkara; contohnya Jabatan Perangkaan Malaysia menghitung penduduk mengikut umur, pekerjaan, pendapatan, bangsa dan jantina | Data jumlah yang dihitung |
| Soal selidik | Mengedarkan borang kepada orang ramai, kemudian mengutip semula borang yang telah diisi | Pendapat atau pilihan ramai orang |
| Rujukan kepustakaan | Merujuk bahan yang telah diterbitkan: buku, majalah, risalah, keratan akhbar, laman web atau cakera padat | Maklumat yang telah diterbitkan |
Murid sering keliru antara banci dan soal selidik. Banci menghitung jumlah (contoh: bilangan penduduk). Soal selidik mengedarkan borang untuk mendapat pilihan atau pendapat.
Sekumpulan murid mengedarkan borang tentang kegemaran membaca kepada 40 orang rakan dan mengutip semula borang itu. (a) Namakan kaedah ini. (b) Mengapakah jadual sesuai digunakan untuk menyusun data yang diperoleh?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
(a) Soal selidik. (b) Data dan maklumat menjadi lebih tersusun, jadi mudah dibaca, difahami dan ditafsir.
1.2Ciri-ciri dan kegunaan graf
Graf ialah rajah yang terdiri daripada bar atau garisan untuk menunjukkan pertalian antara komponen-komponen yang dikaji. Tiga jenis graf dipelajari: graf bar mudah, graf garisan mudah dan graf gabungan.
| Jenis graf | Ciri-ciri | Kegunaan |
|---|---|---|
| Graf bar mudah | Ada paksi menegak, paksi mendatar, tajuk dan petunjuk. Bar dilukis menegak atau mendatar. Ketinggian bar mewakili kuantiti sesuatu komponen. | Mempersembahkan data yang boleh dikira seperti orang, kereta dan rumah. Menunjukkan perbezaan antara komponen yang dikaji. |
| Graf garisan mudah | Dilukis sebagai satu garisan yang panjang. Garisan curam = perubahan besar; garisan landai = perubahan kecil; garisan mendatar = tiada perubahan. Tidak memerlukan petunjuk kerana hanya ada satu garisan. | Menunjukkan perkara yang mengalami perubahan nilai yang berterusan, contohnya min suhu bulanan, perubahan penduduk, jualan dan pengeluaran hasil tanaman. |
| Graf gabungan | Gabungan graf bar mudah dan graf garisan. Menunjukkan dua maklumat berlainan dalam satu graf, jadi ada dua paksi menegak dan satu paksi mendatar. | Menunjukkan perubahan atau perbezaan antara dua perkara yang saling berkaitan, contohnya suhu dan hujan atau harga jualan dan pengeluaran. |
Bahagian graf bar mudah
- Tajuk: menyatakan apa, di mana dan bilakah data itu.
- Paksi menegak: menunjukkan bilangan murid, dengan skala (dalam rajah ini setiap garis mewakili 2 orang; dalam buku teks, 1 cm mewakili 1 orang).
- Paksi mendatar: menunjukkan cara murid datang ke sekolah.
- Bar: tinggi bar mewakili bilangan murid.
- Petunjuk: menerangkan lorekan atau warna setiap bar.
Graf garisan mudah tidak perlu petunjuk kerana hanya ada satu garisan, tetapi graf bar mudah mempunyai petunjuk untuk menerangkan lorekan atau warna setiap bar.
Graf garisan hanya sesuai untuk data yang berubah secara berterusan mengikut masa. Jangan gunakan untuk membandingkan kategori yang tidak berkaitan (contoh: cara murid datang ke sekolah); gunakan graf bar mudah.
Pilih jenis graf yang paling sesuai: (a) bilangan kereta yang dijual oleh lima buah kedai; (b) min suhu bulanan sebuah bandar; (c) jumlah hujan dan min suhu bulanan sebuah bandar.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
(a) Graf bar mudah (data boleh dikira, membandingkan komponen). (b) Graf garisan mudah (nilai berubah berterusan). (c) Graf gabungan (dua maklumat yang saling berkaitan).
1.3Langkah-langkah membina jadual
Data yang diperoleh daripada soal selidik biasanya panjang dan sukar dibaca. Buku teks menggunakan Jadual 1.3 (30 orang murid dan cara mereka datang ke sekolah). Jadual itu disusun dalam tiga langkah.
| Langkah | Apa yang dibuat | Contoh |
|---|---|---|
| 1 | Susun data dan maklumat yang diperoleh dalam bentuk jadual. | Senarai nama murid dan cara datang (Jadual 1.3) |
| 2 | Bina jadual kekerapan: kira dengan tanda palang (garis tally), satu garis bagi setiap kejadian. | Jalan kaki: 12 orang |
| 3 | Ringkaskan jadual dalam bentuk yang lebih mudah difahami: buang lajur tanda palang dan tambah baris jumlah. | Jadual 1.5 dengan jumlah 30 orang |
| Cara datang ke sekolah | Bilangan murid (orang) |
|---|---|
| Bas | 7 |
| Basikal | 4 |
| Jalan kaki | 12 |
| Kereta | 5 |
| Motosikal | 2 |
| Jumlah | 30 |
Data: buku teks Geografi Tingkatan 3, Jadual 1.5, ms. 9.
Selepas membina jadual, jumlahkan semua kekerapan dan bandingkan dengan jumlah data asal. Jika tidak sama, ada data yang tertinggal atau dikira dua kali.
Kekerapan lima cara murid datang ke sekolah ialah 7, 4, 12, 5 dan 2. Berapakah jumlah murid dan berapakah beza antara cara yang paling ramai dengan yang paling sedikit?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Jumlah: 7 + 4 + 12 + 5 + 2 = 30 orang. Beza: 12 − 2 = 10 orang.
1.4Membina graf bar mudah, graf garisan mudah dan graf gabungan
Graf dilukis di atas kertas graf berdasarkan jadual. Tiada satu cara yang khusus, tetapi langkah-langkah di bawah boleh dijadikan rujukan.
Graf bar mudah (berdasarkan Jadual 1.5)
- Lukis paksi mendatar dan paksi menegak. Paksi menegak: bilangan murid. Paksi mendatar: cara datang. Pilih skala yang sesuai (1 cm mewakili seorang murid) dan tandakan pada paksi menegak.
- Lukis bar mengikut cara murid datang. Satu bar untuk satu cara. Tinggi bar menunjukkan bilangan murid.
- Lorek atau warnakan setiap bar dengan lorekan berlainan. Labelkan paksi, skala dan tajuk, kemudian sediakan petunjuk.
Graf garisan mudah (berdasarkan Jadual 1.6)
| Tahun | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 |
|---|---|---|---|---|---|
| Guna tenaga (’000 orang) | 11 900 | 12 284 | 12 723 | 13 210 | 13 576 |
Data: buku teks Geografi Tingkatan 3, Jadual 1.6, ms. 11 (Jabatan Perangkaan Malaysia, 2014).
- Lukis paksi mendatar (tahun) dan paksi menegak (guna tenaga). Pilih skala menegak, contohnya 1 cm mewakili 1 000 000 orang.
- Tandakan titik bagi setiap tahun pada kertas graf.
- Sambungkan semua titik dengan satu garisan. Labelkan paksi dan beri tajuk yang sesuai.
Guna tenaga: penggunaan tenaga manusia dalam kegiatan dan perkembangan ekonomi.
Graf gabungan (berdasarkan Jadual 1.7)
| Bulan | Jan | Feb | Mac | Apr | Mei | Jun | Jul | Ogo | Sep | Okt | Nov | Dis |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Min suhu (°C) | 26.5 | 27.2 | 27.5 | 27.7 | 27.7 | 27.4 | 27.0 | 27.4 | 26.8 | 26.9 | 26.7 | 26.5 |
| Hujan (mm) | 166 | 158 | 238 | 277 | 221 | 136 | 129 | 160 | 196 | 276 | 286 | 243 |
Data: buku teks Geografi Tingkatan 3, Jadual 1.7, ms. 12 (Climate-data.org, 2017).
- Lukis paksi menegak kiri (jumlah hujan), paksi menegak kanan (suhu) dan paksi mendatar (bulan Januari hingga Disember).
- Kenal pasti nilai maksimum dan minimum bagi hujan dan suhu, kemudian pilih skala bagi setiap jenis maklumat. Contoh: 1 cm mewakili 25 mm hujan dan 1 cm mewakili 5°C suhu.
- Lukis bar jumlah hujan bagi setiap bulan. Plot nilai suhu pada bahagian tengah bar, kemudian sambungkan titik-titik itu.
- Lengkapkan graf dengan tajuk dan label.
Dalam graf gabungan, dua skala tidak sama. Sebelum membaca nilai, tentukan paksi mana yang dimaksudkan: bar dibaca pada paksi kiri, garisan pada paksi kanan.
Kesilapan biasa semasa membina graf: lupa menulis tajuk, tidak melabel paksi dan unit, skala tidak sekata, serta tidak menyambung titik dengan garisan (graf garisan) atau tiada petunjuk (graf bar).
Jadual 1.6 menunjukkan guna tenaga 11 900 000 orang (2010) dan 13 576 000 orang (2014). Jika skala ialah 1 cm mewakili 1 000 000 orang, berapa sentimeter tinggi titik bagi tahun 2014 dari paksi mendatar?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
13 576 000 ÷ 1 000 000 = 13.576, iaitu kira-kira 13.6 cm.
1.5Mentafsir jadual dan graf
Mentafsir bermaksud menerangkan makna data dalam jadual atau graf, termasuk sebab yang mungkin dan rumusan, bukan sekadar membaca angka.
Tujuh langkah mentafsir
- Perhatikan tajuk.
- Perhatikan maklumat di dalam jadual.
- Perhatikan paksi menegak dan paksi mendatar (serta skala dan unit).
- Kenal pasti dan huraikan nilai maksimum dan nilai minimum.
- Huraikan aliran perubahan data (terutamanya graf garisan mudah).
- Huraikan isi tersirat berdasarkan data, iaitu sebab atau makna di sebalik angka.
- Buat rumusan secara keseluruhan.
Ingat susunan jawapan: apa (tajuk), tertinggi, terendah, aliran, sebab, rumusan. Setiap bahagian bernilai markah.
Contoh: mentafsir Jadual 1.5
Jawapan model
- Tajuk dan maklumat: Jadual 1.5 menunjukkan cara 30 orang murid Tingkatan 3 Mutiara datang ke sekolah.
- Maksimum: Berjalan kaki paling ramai, iaitu 12 orang.
- Minimum: Membonceng motosikal paling sedikit, iaitu 2 orang.
- Isi tersirat: Ramai murid berjalan kaki kerana rumah mereka berhampiran dengan sekolah. Murid yang menaiki bas dan kereta tinggal lebih jauh.
- Rumusan: Murid menggunakan pelbagai cara untuk datang ke sekolah; berjalan kaki cara yang paling utama.
Contoh: mentafsir graf garisan mudah (guna tenaga)
- Maksimum: 13 576 000 orang pada 2014. Minimum: 11 900 000 orang pada 2010.
- Aliran: meningkat setiap tahun. Peningkatan terbesar berlaku antara 2012 dan 2013, iaitu 13 210 − 12 723 = 487 (’000), manakala keseluruhannya naik 13 576 − 11 900 = 1 676 (’000) iaitu 1 676 000 orang.
- Isi tersirat: Ekonomi berkembang dalam banyak sektor, jadi majikan memerlukan lebih ramai pekerja.
- Rumusan: Pertumbuhan guna tenaga yang positif menunjukkan ekonomi Malaysia berkembang dengan baik.
Contoh: mentafsir graf gabungan (Kuala Lumpur 2017)
- Hujan: tertinggi pada November (286 mm), terendah pada Julai (129 mm).
- Suhu: tertinggi pada April dan Mei (27.7°C), terendah pada Januari dan Disember (26.5°C). Julat hanya 27.7 − 26.5 = 1.2°C, jadi suhu hampir sekata.
- Isi tersirat: Suhu hampir sekata sepanjang tahun kerana Malaysia berada di sekitar Garisan Khatulistiwa.
- Rumusan: Hujan tidak sekata tetapi suhu hampir sekata; tiada musim kering yang nyata kerana hujan diterima setiap bulan.
Jangan hanya menyalin angka daripada graf. Markah diberi untuk nilai dengan unit, perbandingan, sebab dan rumusan. Jika graf gabungan, nyatakan bagi hujan dan suhu secara berasingan.
Graf garisan mendatar antara dua tahun. Apakah maksudnya? Namakan langkah ke-6 dalam mentafsir graf.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Tiada perubahan nilai dalam tempoh itu. Langkah ke-6: huraikan isi tersirat berdasarkan data.
Rumusan
| Subtopik | Perkara penting |
|---|---|
| 1.1 Jadual | Mempersembahkan data lebih tersusun. Ada tajuk, data dan maklumat, sumber. Kaedah mengumpul: pemerhatian, temu bual, banci, soal selidik, rujukan kepustakaan. |
| 1.2 Graf | Graf bar mudah: bandingkan komponen yang boleh dikira. Graf garisan mudah: perubahan berterusan. Graf gabungan: dua maklumat yang berkaitan, dua paksi menegak. |
| 1.3 Membina jadual | Susun data, bina jadual kekerapan (tanda palang), ringkaskan dan tambah jumlah. |
| 1.4 Membina graf | Lukis paksi, pilih skala, lukis bar atau plot titik, lorek, label, beri tajuk dan petunjuk. |
| 1.5 Mentafsir | Tajuk, maklumat, paksi, maksimum dan minimum, aliran, isi tersirat, rumusan. |