Sejarah nota, bab 8
Kebijaksanaan Raja dan Pembesar Melayu Menangani Cabaran Barat
Buku teks Sejarah Tingkatan 3 KSSM, halaman 198–225
Matlamat bab ini
- Murid boleh menerangkan reaksi pemerintah Negeri-negeri Melayu Utara terhadap Protokol Sempadan Perjanjian Bangkok 1909 (8.1)
- Murid boleh menghuraikan kebijaksanaan pemerintah Johor menyekat kemaraan British (8.1)
- Murid boleh menghuraikan tindakan raja Melayu menangani cabaran Barat: Durbar, diplomasi, keengganan menerima Penasihat British, undang-undang tubuh dan pemodenan negeri (8.2)
- Murid boleh menilai usaha pembesar Melayu dalam pemodenan negeri, termasuk di Sarawak dan Sabah (8.3)
- Murid boleh merumuskan keberkesanan peranan pemerintah tempatan menangani cabaran Barat (8.4)
- Murid boleh menghargai kebijaksanaan, taat setia dan muafakat sebagai nilai kepimpinan (8.1–8.4)
Bab ini menerangkan bagaimana raja dan pembesar Melayu bertindak bijak, berani dan bermuafakat untuk mempertahankan kedaulatan negeri apabila kuasa British meluaskan pengaruh.
8.1Reaksi pemerintah Negeri-negeri Melayu Utara dan Johor
Protokol Sempadan Perjanjian Bangkok 1909
Perjanjian Bangkok (10 Mac 1909) ialah perjanjian British dengan Siam. Melalui Protokol Sempadannya, wilayah Negeri-negeri Melayu Utara dipecahkan tanpa merujuk pemerintah negeri-negeri itu.
Buku teks Sejarah Tingkatan 3, ms. 200 (adaptasi Ahmad Fauzi Nordin, 2006).
- British dan Siam mementingkan pengaruh masing-masing, tidak mengambil kira kebudayaan, geografi, etnik dan agama penduduk.
- Garis sempadan berasaskan legeh (tanah tinggi yang memisahkan dua hulu sungai) dan lembah sungai; bermula dari utara muara Sungai Perlis hingga muara Kuala Tabal.
- Pulau Langkawi dan pulau di selatan menjadi milik British; Pulau Terutau dan pulau di utara menjadi milik Siam.
Reaksi pemerintah
| Negeri | Pemerintah | Reaksi |
|---|---|---|
| Perlis | Raja Syed Alwi Jamalullail | Hilang wilayah Pujoh (dimasukkan ke Setul). Baginda membantah; Pujoh dahulu ditadbir Perlis melalui Penghulu Kuala Perlis. |
| Kedah | Sultan Abdul Hamid Halim Shah | Tersinggung kerana tidak dirunding. Hilang Sadao, Setul, Pulau Terutau, Butang. Menegaskan sempadan baharu mesti ikut kriteria sedia ada. Baginda murka: tidak memaafkan penjual negeri “seperti menjual seekor kerbau”. |
| Terengganu | Sultan Zainal Abidin III | Mengecam Siam menyerahkan Terengganu tanpa pengetahuan baginda. Siam tiada hak; bunga emas ialah tanda persahabatan, bukan tanda jajahan. Bantahan kepada Gabenor Negeri-negeri Selat pada 24 Mei 1909. |
| Kelantan | Sultan Muhammad IV | Menolak perjanjian apabila J.S. Mason menghadap di Kota Bharu. Kecewa daerah Tabal (kira-kira 15,000 orang Melayu) diserahkan kepada Siam; Sungai Golok menjadi sempadan. |
Jangan tertukar: wilayah Pujoh hilang daripada Perlis; Tabal hilang daripada Kelantan; Sadao dan Setul hilang daripada Kedah.
Iktibar: jika tiada pendirian tegas mempertahankan hak dan maruah bangsa, pihak luar akan mengambil kesempatan menentukan hala tuju negara.
Mengapakah Sultan Zainal Abidin III menegaskan penghantaran bunga emas bukan tanda Terengganu jajahan Siam?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Bunga emas ialah tanda persahabatan sahaja. Baginda mahu menafikan Siam mempunyai hak ke atas Terengganu, lalu mempertahankan kedaulatan negeri.
Kebijaksanaan pemerintah Johor
British berminat ke atas Johor kerana kedudukannya penting kepada ekonomi British. Pemerintah Johor sangat berhati-hati supaya Johor tidak jatuh ke bawah kawalan British.
| Usaha Temenggung Daeng Ibrahim (1825–1862) | Huraian |
|---|---|
| Keselamatan perairan | Memastikan perairan Johor dan Singapura selamat; menerima pedang keemasan daripada Ratu Victoria. |
| Bandar Iskandar Puteri | Memindahkan pusat pentadbiran dari Teluk Belanga, Singapura ke Tanjung Puteri untuk mengelak tekanan British. Pada 1 Januari 1866 Sultan Abu Bakar menamakannya Johor Bahru. |
| Memodenkan pentadbiran | Mempelopori birokrasi moden; memasukkan unsur baharu seperti pendidikan moden. |
| Sistem Kangcu | Menggalakkan orang Cina mengusahakan gambir dan lada hitam. Pada 1860-an Johor ialah pengeluar terkemuka. |
| Hasil hutan | Mengeluarkan getah perca untuk pedagang British; diisytiharkan monopoli Johor. |
Istilah: kangcu = ketua petempatan di lembah sungai; surat sungai = surat kuasa menetap dan bertani di lembah sungai; kangkar = petempatan orang Cina berhampiran muara sungai.
Mengapakah Temenggung Daeng Ibrahim memindahkan pusat pentadbiran ke Tanjung Puteri?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Untuk mengelakkan tekanan British di Negeri-negeri Selat yang berpusat di Singapura.
8.2Tindakan raja Melayu menangani cabaran Barat
1. Tuntutan melalui Durbar
Raja-raja Melayu menjadi jurubicara bangsa, membela nasib dan kepentingan rakyat yang tiada wakil dalam pentadbiran British.
| Durbar | Tuntutan |
|---|---|
| Kuala Lumpur, 1903 | Sultan Idris (Perak): kritik pemusatan kuasa di tangan Residen Jeneral, kembalikan kuasa kepada raja, tambah pegawai Melayu. Yamtuan Besar Negeri Sembilan (Tuanku Muhammad): bahasa Melayu sebagai bahasa rasmi Persekutuan. |
| Pekan, 1932 | Sultan Iskandar Shah (Perak): kuasa dikembalikan kepada Raja-raja Melayu dan Majlis Negeri. |
| Klang, 1937 | Tuanku Abdul Rahman: buruh Jawa gantikan buruh Cina dan India. Sultan Pahang: perhatian kepada orang Melayu tanpa kerja atau tanah. |
| Seri Menanti, 1939 | Sultan Hisamuddin Alam Shah (Selangor): cadang Malay Girls College, setaraf Malay College Kuala Kangsar. |
2. Diplomasi menangani tekanan British
Sultan Abu Bakar, Johor
Hubungan baik dengan Negeri-negeri Selat; kunjungan ke England dan bertemu Ratu Victoria; gelaran Maharaja Johor (1868); menubuhkan Lembaga Penasihat Johor di London. Kedaulatan Johor kekal sehingga 1914.
Hubungan baik dengan Negeri-negeri Selat; kunjungan ke England dan bertemu Ratu Victoria; gelaran Maharaja Johor (1868); menubuhkan Lembaga Penasihat Johor di London. Kedaulatan Johor kekal sehingga 1914.
Sultan Zainal Abidin III, Terengganu
Berunding dengan Gabenor di Singapura; Perjanjian British-Terengganu 22 April 1910 meminda Perjanjian Bangkok; hanya menerima wakil British tanpa kuasa. Penasihat disekat sehingga 1919.
Berunding dengan Gabenor di Singapura; Perjanjian British-Terengganu 22 April 1910 meminda Perjanjian Bangkok; hanya menerima wakil British tanpa kuasa. Penasihat disekat sehingga 1919.
3. Keengganan menerima Penasihat British
| Negeri | Peristiwa penting |
|---|---|
| Perlis | Meadow Frost ialah Penasihat pada 15 Julai 1909. Perjanjian Perlis-British 28 April 1930: negeri Melayu terakhir secara rasmi di bawah naungan British. |
| Kedah | W.G. Maxwell (15 Julai 1909) dibantah Majlis Mesyuarat Negeri pimpinan Tunku Mahmud: surat rasmi mesti melalui Residen Jeneral dalam bahasa Inggeris; nama Kedah diketepikan; bendera Union Jack dikibarkan. Perjanjian Kedah-British 1 November 1923; identiti kekal: bahasa Melayu, kalendar Hijrah, cuti Jumaat, utamakan pegawai Melayu. |
| Kelantan | Perjanjian 1910: J.S. Mason sebagai Penasihat; sultan ikut nasihat kecuali agama Islam dan adat Melayu; hubungan luar melalui Penasihat. |
| Terengganu | Wakil sahaja pada 1910. Selepas Sultan Zainal Abidin III mangkat, Sultan Muhammad II didesak menandatangani Perjanjian Terengganu-British 24 Mei 1919; Penasihat pertama J.L. Humphreys. Baginda turun takhta 1920. |
Pengecualian dalam semua perjanjian penasihat: agama Islam dan adat Melayu. Pada 1919 Terengganu menjadi negeri Melayu terakhir menerima Penasihat, tetapi Perlis menjadi yang terakhir menandatangani perjanjian rasmi (1930).
4. Menggubal undang-undang tubuh
| Johor | Terengganu | |
|---|---|---|
| Nama | Undang-Undang Tubuh Kerajaan Johor | Undang-Undang Bagi Diri Kerajaan Terengganu (Itqan al-Muluk bi Ta‘dil al-Suluk) |
| Tarikh dan pemerintah | 14 April 1895, Sultan Abu Bakar | 2 November 1911, Sultan Zainal Abidin III |
| Fasal | 64 | 53 |
| Kandungan utama | Sultan dan menteri tidak boleh serah negeri kepada kuasa asing; Jemaah Menteri Melayu, rakyat Johor, Islam; Islam agama negeri; hubungan baik dengan kerajaan lain terutama British | Kerajaan Melayu Islam; Islam asas perundangan; sultan tidak boleh serah negeri, jika serah mesti turun takhta; Menteri Besar Islam dan rakyat Terengganu |
| Kepentingan | Negeri Melayu pertama beraja berperlembagaan dengan unsur demokratik; mengimbangi kuasa British | Memantapkan pentadbiran, memelihara kedaulatan, mengukuhkan perpaduan raja-pembesar-rakyat |
Maksud Itqan al-Muluk bi Ta‘dil al-Suluk: “keyakinan kepada pemerintah yang berdasarkan keadilan”.
5. Raja menerajui pemodenan negeri
Buku teks Sejarah Tingkatan 3, ms. 213 (Sumber: Arkib Negara Malaysia).
| Negeri | Raja | Pemodenan |
|---|---|---|
| Johor | Sultan Abu Bakar, “Bapa Pemodenan Johor” | Jabatan cekap dengan pembesar seperti Dato’ Jaafar bin Muhammad dan Dato’ Abdul Rahman Andak; pentadbiran, kewangan, undang-undang, pelajaran, kesihatan, tanah, polis, tentera. British tiada ruang campur tangan (Clementi Smith: tiada salah tadbir). |
| Kedah | Sultan Abdul Hamid Halim Shah, “Bapa Kedah Moden” | Jabatan Perbendaharaan, Tanah dan Ukur, Audit, Pejabat Pos dan Telekom, Mahkamah Keadilan, Polis Kedah. |
| Terengganu | Sultan Zainal Abidin III dan Yang Dipertuan Muda Tengku Muhammad | Jemaah Mesyuarat Kerajaan dan Jemaah Menteri sejak 1912; jabatan seperti Perbendaharaan, Agama dan Pelajaran, Kerja Raya, Hutan. |
Tujuan pemodenan: menutup ruang campur tangan British, kerana British lazimnya campur tangan melalui institusi pentadbiran.
Nyatakan dua persamaan Undang-Undang Tubuh Kerajaan Johor dengan Undang-Undang Bagi Diri Terengganu.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Mana-mana dua: melarang sultan menyerahkan negeri kepada kuasa asing; menjadikan Islam asas negeri; menjamin kedaulatan negeri; digubal oleh sultan untuk menghalang campur tangan British.
8.3Usaha pembesar Melayu dalam pemodenan negeri
| Bidang | Tokoh | Sumbangan |
|---|---|---|
| Sosioekonomi | Long Jaafar dan Ngah Ibrahim (Larut) | Usahawan bijih timah; memperkenalkan Larut sebagai pengeluar utama bijih timah; sekolah Melayu Matang 1826. Ngah Ibrahim menemui Sultan Abu Bakar untuk mempelajari pentadbiran moden; dibuang negeri ke Seychelles, meninggal di Singapura 1895. |
| Pertanian | Wan Muhammad Saman (Perdana Menteri Kedah) | Terusan dari Alor Setar ke kaki Gunung Jerai, Gurun: 36 km panjang, 7.5 m lebar, 1.5 m dalam, dibina dengan sistem kerah. Lebih banyak tanah padi dibuka. |
| Bandar | Dato’ Muhammad Salleh bin Perang | Peta lengkap pertama Johor; mengasaskan Bandar Maharani (Muar), Endau, Bandar Penggaram (Batu Pahat). |
| Pentadbiran | Dato’ Jaafar bin Muhammad | Menteri Besar Johor pertama; bendera Union Jack lebih rendah daripada bendera Johor; bahasa Melayu dalam surat rasmi. |
| Pentadbiran | Dato’ Abdul Rahman bin Andak | Mengawal hubungan Johor-British; perintis Pakatan Belajar Mengajar Pengetahuan Bahasa (1888); dibersarakan atas desakan British. |
| Pendidikan | Dato’ Muhammad Ibrahim Munsyi | Jabatan Pelajaran 1883; Jawatankuasa Pelajaran Negeri; desak pendidikan wajib; “Bapa Pendidikan Melayu Johor”. |
| Agama | Tok Ku Paloh (Syeikhul Islam Terengganu) | Memberi nasihat dan semangat kepada sultan; terlibat dalam penggubalan Undang-Undang Bagi Diri. |
| Majlis Mesyuarat Persekutuan | Dato’ Abdullah Haji Dahan (Undang Rembau), Raja Chulan | Menuntut Rejimen Askar Melayu Diraja dan lebih banyak peluang kerja untuk anak watan. |
| Sarawak | Datuk Hakim Imam Abang Haji Murshidi | Madrasah al-Murshidiyyah (Kuching); Sekolah Kajang untuk wanita; Majlis Syuyukh Islam (kini Majlis Islam Sarawak). |
| Sabah | Orang Kaya-kaya Haji Mohammad Arshad | Ketua Anak Negeri: menjaga keamanan, mengutip cukai, hal tanah; hakim Mahkamah Anak Negeri. |
Jangan tertukar: Wan Muhammad Saman = terusan Kedah; Muhammad Salleh Perang = peta dan bandar Johor; Muhammad Ibrahim Munsyi = pendidikan Johor.
Siapakah tokoh yang melukis peta lengkap pertama Johor dan mengasaskan Bandar Penggaram?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Dato’ Muhammad Salleh bin Perang.
8.4Keberkesanan peranan pemerintah tempatan
Melambatkan peluasan kuasa British
- Johor: Penasihat Am hanya diterima pada 1914, selepas Sultan Abu Bakar mangkat dan Sultan Ibrahim didesak. Jarak dari Perjanjian Bangkok: 1914 − 1909 = 5 tahun.
- Terengganu: negeri terakhir menerima Penasihat, 1919 (10 tahun selepas Bangkok).
- Perjanjian British-Johor 1914: Johor menerima seorang pegawai British sebagai Ketua Penasihat; nasihatnya diambil kecuali hal agama Islam dan adat istiadat Melayu.
- Sultan Ibrahim berpegang pada falsafah “Johor mesti jadi Johor”.
| Keberkesanan | Huraian |
|---|---|
| Kemakmuran negeri | Johor: gambir dan lada hitam (motif awan larat istana); Perak: bijih timah (Larut, Lembah Kinta); Kedah: jelapang padi; Sarawak dan Sabah: emas, antimoni, hasil hutan dan laut. |
| Kemajuan pendidikan | Desakan Durbar membawa sekolah dibina, termasuk sekolah perempuan. Di Negeri-negeri Melayu Bersekutu: 6 sekolah perempuan (1896) menjadi 12 (1900). |
| Rejimen Askar Melayu | Desakan Durbar dan Majlis Perundangan Persekutuan. Kompeni Percubaan 25 anggota di Port Dickson, 18 Julai 1933; Rejimen Askar Melayu 1935; moto “Taat Setia”. |
| Pegawai Tadbir Melayu | Perkhidmatan Tadbir Melayu (PTM) 1910; boleh dinaikkan ke Perkhidmatan Awam Tanah Melayu (PATM); eksklusif dan berprestij. |
| Institusi beraja kekal | British hanya mengambil alih peranan pembesar; undang-undang mesti ada tandatangan dan cap mohor sultan. |
Buku teks Sejarah Tingkatan 3, ms. 218 (Sumber: Syed Othman Syed Omar, 2005).
Nilai: bijaksana mempertahankan kedaulatan, taat setia kepada pemerintah, bermuafakat (kesepakatan raja dan pembesar menjamin negeri sentosa, rakyat sejahtera), dan menghargai jasa pemimpin terdahulu.
Mengapakah British tidak dapat menghapuskan kedudukan raja Melayu?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Raja-raja berdiplomasi dengan bijak sehingga institusi raja dikekalkan. British hanya mengambil alih peranan pembesar, dan undang-undang masih memerlukan tandatangan dan cap mohor sultan.
Rumusan
| Subtopik | Perkara mesti ingat |
|---|---|
| 8.1 Reaksi | Bangkok 10 Mac 1909; Pujoh, Sadao, Setul, Tabal; Daeng Ibrahim; Kangcu; Johor Bahru 1866 |
| 8.2 Tindakan raja | Durbar; diplomasi Abu Bakar dan Zainal Abidin III; Penasihat; undang-undang tubuh 1895 dan 1911; pemodenan |
| 8.3 Pembesar | Long Jaafar, Ngah Ibrahim, Wan Muhammad Saman, Muhammad Salleh, Jaafar, Abdul Rahman, Ibrahim Munsyi, Murshidi, Arshad |
| 8.4 Keberkesanan | Johor 1914, Terengganu 1919; RAMD 1933/1935; PTM 1910; institusi beraja kekal |