Biologi notesnota, bab 12

Koordinasi dan Gerak Balas dalam Manusia

Notes made with reference toNota dibuat dengan rujukan kepada TextbookBuku teks Biologi Tingkatan 4 (KSSM), pageshalaman 214-243

What this chapter coversMatlamat bab ini

Saya boleh membuat urutan dan memerihalkan komponen dalam koordinasi manusia iaitu rangsangan, reseptor, pusat integrasi, efektor dan gerak balas (12.1.1)
Saya boleh mengenal pasti dan memerihalkan rangsangan luar dan rangsangan dalam (12.1.2)
Saya boleh menyenaraikan jenis reseptor deria berdasarkan rangsangan yang terlibat (12.1.3)
Saya boleh mewajarkan keperluan bergerak balas terhadap rangsangan luar dan rangsangan dalam (12.1.4)
Saya boleh membina carta organisasi dan menerangkan struktur sistem saraf manusia (12.2.1)
Saya boleh menerangkan fungsi bahagian sistem saraf pusat dalam koordinasi dan gerak balas (12.2.2)
Saya boleh berkomunikasi tentang fungsi bahagian sistem saraf periferi (12.2.3)
Saya boleh melukis dan melabel struktur neuron deria dan neuron motor (12.3.1)
Saya boleh mencerakinkan fungsi setiap jenis neuron dalam penghantaran impuls (12.3.2)
Saya boleh menjelaskan struktur sinaps dan fungsinya (12.3.3)
Saya boleh menerangkan penghantaran impuls merentasi sinaps (12.3.4)
Saya boleh membanding dan membezakan tindakan terkawal dengan tindakan luar kawal (12.4.1)
Saya boleh memerihalkan tindakan refleks yang melibatkan dua neuron dan tiga neuron (12.4.2)
Saya boleh melukis arka refleks (12.4.3)
Saya boleh berkomunikasi tentang isu kesihatan yang berkaitan dengan sistem saraf (12.5.1)
Saya boleh memerihalkan kesan penyalahgunaan dadah dan alkohol terhadap koordinasi dan gerak balas manusia (12.5.2)
Saya boleh menyatakan peranan kelenjar endokrin dalam manusia (12.6.1)
Saya boleh mengenal pasti dan melabel kelenjar endokrin dalam manusia (12.6.2)
Saya boleh mencerakinkan fungsi hormon yang dirembeskan oleh setiap jenis kelenjar endokrin (12.6.3)
Saya boleh membincangkan penglibatan sistem saraf dan sistem endokrin dalam situasi cemas (12.6.4)
Saya boleh membanding dan membezakan sistem saraf dengan sistem endokrin (12.6.5)
Saya boleh meramalkan kesan ketidakseimbangan hormon terhadap kesihatan manusia (12.7.1)

12.1Koordinasi dan gerak balas

Kepekaan: keupayaan organisma mengesan perubahan dalam persekitaran dan bergerak balas. Rangsangan: perubahan yang merangsang gerak balas. Reseptor: sel deria khas yang mengesan rangsangan dan menukarnya kepada impuls saraf. Pusat integrasi: otak, yang menterjemah impuls saraf dan mengkoordinasi gerak balas yang sesuai. Efektor: bahagian badan yang melakukan gerak balas (otot dan kelenjar). Gerak balas: cara organisma bertindak selepas mengesan rangsangan.

Laluan koordinasi: rangsangan → reseptor (impuls saraf) → neuron deria → pusat integrasi → neuron motor → efektor → gerak balas. Koordinasi ialah proses pengesanan rangsangan oleh reseptor yang berakhir dengan gerak balas yang bersesuaian oleh efektor. Peranan ini dijalankan oleh dua sistem: sistem saraf dan sistem endokrin, yang bekerjasama.

Jenis rangsangan	Contoh
Rangsangan luar	Cahaya, bunyi, bau, rasa, suhu persekitaran, tekanan dan sentuhan
Rangsangan dalam	Perubahan tekanan osmosis darah, perubahan suhu badan dan perubahan aras gula dalam darah

Jenis reseptor deria (Jadual 12.1)

Reseptor deria	Rangsangan
Fotoreseptor	Cahaya
Termoreseptor	Perubahan suhu
Kemoreseptor	Bahan kimia
Baroreseptor	Perubahan tekanan
Mekanoreseptor	Sentuhan dan tekanan
Nosiseptor	Kesakitan

Reseptor yang mengesan rangsangan luar terdapat dalam organ deria khas (mata, hidung, lidah, kulit). Reseptor yang mengesan rangsangan dalam terdapat dalam organ dalaman yang spesifik, misalnya sel pankreas yang mengesan aras gula dalam darah. Semua reseptor ialah pengubah tenaga: fotoreseptor mata mengubah tenaga cahaya kepada isyarat elektrik.

Rangsangan dalam: tekanan darah meningkat semasa berlari (Rajah 12.2)Baroreseptor di arka aorta dan arteri karotid mengesan perubahan → impuls dihantar melalui neuron deria ke pusat kawalan kardiovaskular di medula oblongata (pusat integrasi) → impuls melalui neuron motor ke efektor → pengecutan otot kardium jantung menjadi perlahan dan diameter salur darah mengembang → tekanan darah turun ke julat normal.

Keperluan bergerak balas (12.1.4): mengesan dan bergerak balas terhadap rangsangan luar penting untuk kemandirian (contoh: haiwan bermigrasi atau mencari tempat perlindungan apabila iklim berubah mendadak). Mengesan perubahan dalam membolehkan pusat integrasi menyuruh efektor memulihkan keadaan (contoh: suhu badan melebihi julat normal diturunkan semula). Manusia dan haiwan perlu bergerak balas untuk menyesuaikan diri dengan perubahan persekitaran.

Anda terasa gigitan nyamuk di kaki lalu memukul nyamuk itu. Namakan reseptor, pusat integrasi dan efektor.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Reseptor: mekanoreseptor / nosiseptor di kulit (menghasilkan impuls saraf, dibawa oleh neuron deria). Pusat integrasi: otak. Efektor: otot tangan (impuls dibawa oleh neuron motor).

Berdasarkan Biologi Tingkatan 4 (KSSM), Bab 12, m.s. 216-219.

12.2Sistem saraf

Sistem saraf ialah rangkaian sel saraf (neuron) yang dibahagi kepada dua subsistem. Sistem saraf pusat (SSP) terdiri daripada otak dan saraf tunjang. Sistem saraf periferi (SSPf) terdiri daripada reseptor deria, 12 pasang saraf kranium (menghantar impuls dari dan ke otak) dan 31 pasang saraf spina (menghantar impuls dari dan ke saraf tunjang).

Bahagian otak	Fungsi
Serebrum	Struktur paling besar dan kompleks, permukaan berlipat untuk memuatkan lebih banyak saraf. Pusat mengawal emosi, pendengaran, penglihatan, personaliti dan tindakan terkawal. Menganalisis dan mengintegrasi maklumat, menentukan gerak balas dan memberi arahan kepada efektor; juga pembelajaran, ingatan, bahasa dan matematik
Hipotalamus	Mengkoordinasi homeostasis: mengawal atur suhu badan, keseimbangan air, tekanan darah serta mengesan kelaparan, dahaga dan keletihan. Menghubungkan sistem saraf kepada sistem endokrin melalui kelenjar pituitari dan mengawal rembesan beberapa hormon pituitari
Serebelum	Memelihara keseimbangan badan dan mengkoordinasi pengecutan otot untuk pergerakan badan
Medula oblongata	Terletak pada anterior serebelum. Mengawal tindakan luar kawal: denyutan jantung, pernafasan, pencernaan makanan, pemvasocerutan, tekanan darah, peristalsis, muntah, batuk, bersin dan menelan
Kelenjar pituitari	Terletak pada dasar hipotalamus; kelenjar utama sistem endokrin kerana merembes hormon yang mengawal rembesan kelenjar endokrin lain

Saraf tunjang

Saraf tunjang terkandung dalam turus vertebra dan dikelilingi bendalir serebrospina yang melindunginya dan membekalkan nutrien. Dalam keratan rentas, jirim kelabu berbentuk rama-rama atau huruf H, terdiri terutamanya daripada badan sel, dan dikelilingi jirim putih yang terdiri daripada akson bersalut mielin. Saraf spina keluar melalui akar dorsal (akson neuron deria; badan selnya dalam ganglion akar dorsal) dan akar ventral (neuron motor).

Fungsi saraf tunjang: (a) memproses sebahagian maklumat deria dan menghantar gerak balas melalui neuron motor; (b) mengawal tindakan refleks; (c) menghubungkan otak dengan sistem saraf periferi.

Sistem saraf periferi

Sistem saraf periferi menghubungkan reseptor deria dan efektor kepada sistem saraf pusat. Ia terdiri daripada sistem saraf soma (mengawal tindakan terkawal) dan sistem saraf autonomi (mengawal tindakan luar kawal seperti denyutan jantung dan pengecutan salur darah).

Serebelum mengawal keseimbangan dan koordinasi otot, manakala medula oblongata mengawal tindakan luar kawal (denyutan jantung, pernafasan, bersin). Kedua-duanya bukan sama dengan serebrum, pusat pemikiran dan tindakan terkawal.

Mengapakah kita tidak dapat menahan bersin?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Bersin ialah tindakan luar kawal. Ia dikawal oleh medula oblongata melalui sistem saraf autonomi, bukan oleh serebrum, jadi berlaku secara automatik tanpa kehendak kita.

Berdasarkan Biologi Tingkatan 4 (KSSM), Bab 12, m.s. 220-222.

12.3Neuron dan sinaps

Neuron dengan dendrit, badan sel, akson bersalut mielin, nodus Ranvier dan bonggol sinaps pada sel otot, dengan huraian fungsi setiap bahagian — Struktur asas dan fungsi bahagian neuron (Rajah 12.7)

Rajah daripada buku teks Biologi Tingkatan 4 (KSSM), m.s. 223.

Bahagian neuron	Fungsi
Dendrit	Cabang pendek badan sel; menerima impuls dari neuron lain atau persekitaran dan menghantarnya ke arah badan sel
Badan sel	Mempunyai nukleus; mengintegrasikan isyarat dan mengkoordinasi aktiviti metabolisme
Akson	Cabang panjang badan sel; membawa impuls keluar dari badan sel ke neuron lain atau efektor
Salut mielin	Membran penebat yang menyaluti akson; melindungi neuron daripada kecederaan, menebat impuls elektrik dan membekalkan nutrien kepada akson
Nodus Ranvier	Bahagian akson yang tidak disalut mielin pada sela tetap; impuls melompat dari satu nodus ke nodus berikutnya, jadi pengaliran impuls lebih cepat
Bonggol sinaps	Pembengkakan pada hujung cabang akson; menghantar isyarat ke sel otot, sel kelenjar atau dendrit neuron lain

Tiga jenis neuron (Rajah 12.8)

Neuron	Lokasi dan fungsi
Neuron deria	Dalam akar dorsal saraf spina; membawa impuls dari reseptor organ deria ke SSP. Badan sel dalam ganglion akar dorsal
Neuron geganti	Dalam SSP; menghubungkan neuron deria kepada neuron motor. Badan sel berkelompok dalam jirim kelabu
Neuron motor	Dalam akar ventral saraf spina; menerima impuls dari neuron geganti dan menghantarnya ke efektor (otot atau kelenjar). Badan sel dalam jirim kelabu saraf tunjang

Sinaps

Impuls ialah gelombang cas positif yang dialirkan di sepanjang akson ke bonggol sinaps. Sinaps ialah celah sempit yang memisahkan bonggol sinaps daripada dendrit neuron penerima. Sinaps membenarkan impuls dipindahkan dalam satu arah sahaja dan dapat mengawal jenis impuls yang merentasinya. Bonggol sinaps mengandungi banyak mitokondrion untuk menjana tenaga bagi penghantaran impuls.

Rajah daripada buku teks Biologi Tingkatan 4 (KSSM), m.s. 225.

Impuls elektrik sampai ke bonggol sinaps; vesikel sinaps dirangsang membebaskan neurotransmiter ke dalam sinaps.
Neurotransmiter meresap melalui sinaps dan bergabung dengan protein reseptor spesifik pada dendrit neuron penerima.
Penggabungan ini merangsang pencetusan impuls seterusnya, supaya impuls diteruskan melalui neuron penerima.

Pemancaran merentasi sinaps adalah secara kimia (isyarat elektrik → isyarat kimia → isyarat elektrik pada membran neuron penerima), maka prosesnya lambat. Contoh neurotransmiter: asetilkolina dan noradrenalina; contoh lain serotonin dan dopamina.

Impuls dalam akson ialah isyarat elektrik, tetapi merentasi sinaps ia dibawa oleh bahan kimia (neurotransmiter). Neurotransmiter tidak dipancarkan balik ke belakang, kerana itu arah impuls satu hala.

Ramalkan apa yang berlaku kepada penghantaran impuls jika neuron tidak mempunyai salut mielin.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Impuls tidak ditebat dan tidak dapat melompat antara nodus, maka penghantaran menjadi perlahan atau terganggu. Contoh: dalam sklerosis berganda, salut mielin rosak dan impuls dari dan ke otak terhalang.

Berdasarkan Biologi Tingkatan 4 (KSSM), Bab 12, m.s. 223-226.

12.4Tindakan terkawal dan tindakan luar kawal

	Tindakan terkawal	Tindakan luar kawal
Persamaan	Kedua-duanya melibatkan rangsangan, impuls, neuron dan organ efektor
Kesedaran	Disedari dan mengikut kehendak kita	Automatik, tanpa disedari
Sistem saraf	Sistem saraf soma	Sistem saraf autonomi
Dikawal oleh	Korteks serebrum	Medula oblongata dan hipotalamus
Efektor	Otot rangka	Otot licin dan kelenjar

Tindakan terkawal (contoh: berjalan, bercakap, memberus gigi, mengangkat tangan menjawab soalan): rangsangan → reseptor → neuron deria → serebrum menginterpretasi → neuron motor → otot rangka → gerak balas.

Tindakan refleks dan arka refleks

Tindakan refleks: gerak balas pantas terhadap rangsangan tanpa dikawal oleh otak. Arka refleks: laluan saraf yang terlibat dalam tindakan refleks.

Arka refleks tiga neuron: pin menusuk kulit, neuron deria, neuron geganti dalam saraf tunjang, neuron motor dan otot efektor — Arka refleks yang melibatkan tiga neuron dan saraf tunjang (Rajah 12.11)

Rajah daripada buku teks Biologi Tingkatan 4 (KSSM), m.s. 228.

Arka refleks tiga neuron (jari tercucuk pin): reseptor deria → neuron deria (melalui akar dorsal) → sinaps → neuron geganti dalam saraf tunjang → neuron motor (melalui akar ventral) → efektor (otot) → jari dialihkan dengan cepat.

Arka refleks dua neuron (sentakan lutut / refleks patelar): tendon di bawah tempurung lutut diketuk, otot kuadriseps diregang dan reseptor regangan mencetuskan impuls → neuron deria menghantar impuls ke neuron motor dalam saraf tunjang → neuron motor menghantar impuls ke otot kuadriseps → otot mengecut dan kaki tersentak ke hadapan. Tiada neuron geganti.

Kepentingan refleks: gerak balas spontan tanpa menunggu arahan otak (masa untuk otak menganalisis boleh menyebabkan kecederaan serius); otak pula dapat bertumpu kepada pemikiran aras lebih tinggi. Contoh lain: batuk melindungi peparu daripada zarah asing; refleks anak mata menghalang kerosakan retina.

Tindakan refleks melalui saraf tunjang, bukan otak. Otak hanya menerima maklumat selepas tindakan bermula. Arka dua neuron tidak mempunyai neuron geganti.

Nyatakan urutan penghantaran impuls dalam sentakan lutut.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Reseptor regangan → neuron deria → neuron motor dalam saraf tunjang → otot kuadriseps (efektor) mengecut → kaki tersentak.

Berdasarkan Biologi Tingkatan 4 (KSSM), Bab 12, m.s. 226-229.

12.5Isu kesihatan berkaitan sistem saraf

Penyakit	Ciri (buku teks)
Sklerosis berganda	Penyakit progresif akibat ketidaknormalan sistem keimunan yang menyerang salut mielin dalam otak dan saraf tunjang; penghantaran impuls dari dan ke otak terhalang
Penyakit Alzheimer	Hilang keupayaan menaakul dan menjaga diri; bercelaru, mudah lupa, hilang arah; akhirnya hilang kebolehan membaca, menulis, makan, berjalan dan bertutur
Penyakit Parkinson	Penyusutan sistem saraf; anggota badan, rahang, kaki dan muka terketar-ketar; sukar mengekalkan postur dan keseimbangan
ALS (Lou Gehrig)	Kemerosotan dan kematian neuron motor yang mengawal pergerakan otot (mengunyah, berjalan, bertutur)
ADHD	Penyakit otak: hiperaktif, tidak boleh memberi tumpuan, mudah bosan
Autisme	Berkaitan perkembangan saraf dalam otak; masalah berkomunikasi dan berinteraksi
Epilepsi	Aktiviti tidak normal di bahagian otak menyebabkan sel saraf mengeluarkan isyarat luar biasa; mungkin tidak sedar dan kekejangan otot
Lumpuh otak	Kerosakan otak sebelum atau selepas kelahiran; otot dan keupayaan motor tidak berfungsi dengan sempurna

Kesan dadah dan alkohol (Jadual 12.3)

Dadah digunakan dalam perubatan (contoh: marijuana dalam kuantiti sedikit mengurangkan rasa loya pesakit kanser selepas kemoterapi), tetapi penyalahgunaan menyebabkan ketagihan dan gejala sarak (menggeletar, berpeluh, muntah) jika dadah tidak diambil.

Bahan	Kesan terhadap sistem saraf
Dadah perangsang (stimulan)	Meningkatkan aktiviti SSP; penggunaan berlebihan menyebabkan keadaan seronok sementara, diikuti kemurungan
Dadah penenang (depresen)	Melambatkan penghantaran impuls saraf; menenangkan fikiran
Dadah khayalan	Pengguna berhalusinasi
Dadah narkotik	Melegakan kesakitan dan kegelisahan; melambatkan fungsi normal otak
Alkohol	Mengganggu koordinasi dan pemikiran; melambatkan pemindahan impuls saraf

Individu yang mabuk tidak boleh memandu kerana alkohol melambatkan pemindahan impuls saraf dan mengganggu koordinasi dan pemikiran, jadi gerak balasnya perlahan dan tidak tepat.

Mengapakah doktor menggunakan dadah dalam rawatan pesakit kanser yang menjalani kemoterapi?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Dadah seperti marijuana dalam kuantiti sedikit digunakan untuk mengurangkan rasa loya pesakit selepas kemoterapi.

Berdasarkan Biologi Tingkatan 4 (KSSM), Bab 12, m.s. 230-232.

12.6Sistem endokrin

Sistem endokrin terdiri daripada kelenjar yang merembeskan pengutus bahan kimia iaitu hormon. Kelenjar endokrin ialah kelenjar tidak berduktus, jadi hormon dirembes terus ke dalam aliran darah dan diangkut ke seluruh badan, tetapi hanya memberi kesan kepada sel sasaran yang spesifik kerana hormon bergabung dengan molekul reseptor spesifik pada permukaan membran sel sasaran. Fungsi hormon: pembiakan, pertumbuhan dan homeostasis.

Badan perempuan dan lelaki dengan hipotalamus, kelenjar pituitari, kelenjar tiroid, kelenjar adrenal, pankreas, ovari dan testis dilabel — Kelenjar endokrin dalam sistem endokrin manusia (Rajah 12.13)

Rajah daripada buku teks Biologi Tingkatan 4 (KSSM), m.s. 233.

Kelenjar pituitari ialah kelenjar utama kerana merembeskan hormon yang mengawal rembesan kelenjar endokrin lain. Ia terletak pada dasar hipotalamus dan mempunyai dua lobus.

Kelenjar	Hormon	Sasaran dan fungsi
Hipotalamus	GnRH	Merangsang pituitari merembes FSH dan LH ke dalam darah
Pituitari anterior	GH	Tisu lembut dan tulang: merangsang pertumbuhan, sintesis protein dan metabolisme lemak
	TSH	Tiroid: merangsang rembesan tiroksina
	ACTH	Korteks adrenal: merangsang rembesan hormon
	FSH	Ovari: perkembangan folikel; testis: spermatogenesis
	LH	Ovari: ovulasi, perkembangan korpus luteum, rembesan estrogen dan progesteron; testis: rembesan testosteron
Pituitari posterior	ADH	Tubul ginjal: merangsang penyerapan semula air
	Oksitosin	Otot uterus: pengecutan semasa kelahiran; kelenjar susu: pengeluaran susu
Tiroid	Tiroksina	Semua tisu: meningkatkan kadar metabolisme dan suhu badan; mengawal atur pertumbuhan dan perkembangan
Pankreas	Insulin	Hati, otot, tisu adipos: mengurangkan aras glukosa darah, menukar glukosa berlebihan kepada glikogen
	Glukagon	Hati, otot, tisu adipos: meningkatkan aras glukosa darah, menukar glikogen kepada glukosa
Adrenal	Adrenalina	Otot, hati, jantung: meningkatkan aras gula dan asid lemak darah, kadar pernafasan, denyutan jantung dan metabolisme; mengecutkan salur darah
	Aldosteron	Ginjal: meningkatkan penyerapan semula garam mineral
Ovari	Estrogen	Ciri seks sekunder perempuan, kematangan folikel; membaiki dan menebalkan dinding uterus
	Progesteron	Perkembangan dinding uterus dan pembentukan plasenta
Testis	Testosteron	Ciri seks sekunder lelaki dan spermatogenesis

Hormon perangsang (TSH, ACTH) mengawal atur rembesan kelenjar lain. Hormon seperti GH, oksitosin dan ADH bertindak terus pada organ sasaran.

Situasi cemas: lawan atau lari

Hipotalamus menghantar impuls saraf terus ke medula adrenal, yang merembeskan adrenalina dan noradrenalina. Hormon ini bertindak pantas meningkatkan kadar denyutan jantung, kadar pernafasan, tekanan darah, aras glukosa darah dan aktiviti metabolisme. Jantung mengepam lebih banyak oksigen dan glukosa ke otak dan otot rangka untuk tenaga tambahan bagi berlawan atau lari. Sistem saraf dan sistem endokrin bekerjasama; apabila situasi terkawal, badan kembali ke julat normal.

Sistem saraf berbanding sistem endokrin (Rajah 12.15)

	Sistem saraf	Sistem endokrin
Komponen	Rangkaian berjuta-juta neuron	Kelenjar endokrin tanpa duktus
Utusan	Impuls elektrik melalui neuron	Hormon (bahan kimia organik) melalui darah
Kelajuan gerak balas	Cepat dan serta-merta	Perlahan
Tempoh kesan	Singkat	Lama (berpanjangan)
Sasaran	Satu organ	Beberapa organ
Persamaan	Kedua-duanya menghasilkan gerak balas terhadap rangsangan, menyelaraskan aktiviti badan dan mempunyai tisu atau organ sasaran

Hormon tidak dihantar melalui duktus dan tidak diangkut oleh neuron. Hormon diangkut oleh darah, tetapi hanya sel sasaran yang mempunyai reseptor spesifik bergerak balas.

Namakan hormon: (a) merangsang pengecutan otot uterus semasa kelahiran; (b) merangsang penyerapan air oleh ginjal; (c) meningkatkan kadar metabolisme kebanyakan sel.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

(a) Oksitosin. (b) Hormon antidiuresis (ADH). (c) Tiroksina.

Berdasarkan Biologi Tingkatan 4 (KSSM), Bab 12, m.s. 233-237.

12.7Ketidakseimbangan hormon

Keadaan	Sebab	Kesan
Diabetes melitus	Insulin tidak mencukupi atau tidak dapat digunakan	Aras glukosa darah tinggi; kerap buang air kecil, sentiasa haus, kebas tapak kaki, penglihatan kabur, letih, luka lambat sembuh
Hipoglisemia	Rembesan insulin berlebihan	Aras glukosa darah sangat rendah; letih, sukar tidur, pemikiran bercelaru, takut, emosi tidak stabil, mudah pengsan, sakit kepala
Diabetes insipidus	Lobus posterior pituitari gagal merembes ADH	Air kencing banyak, sentiasa haus, penyahhidratan jika tidak minum air mencukupi
Hipotiroidisme	Rembesan tiroksina tidak mencukupi	Denyutan jantung perlahan, sangat sensitif terhadap kesejukan, letih, berat badan mudah meningkat
Hipertiroidisme	Rembesan tiroksina terlalu banyak	Berpeluh berlebihan, tidak tahan panas, kerap buang air besar, takut, denyutan jantung cepat, berat badan mudah turun; tiroid kadang-kadang membesar 2 hingga 3 kali
Kegergasian	GH berlebihan semasa kanak-kanak	Pemanjangan tulang abnormal; menjadi sangat tinggi
Kekerdilan	GH kurang semasa tempoh pembesaran	Pertumbuhan tulang lambat; organ gagal berkembang; nisbah bahagian badan kekal seperti kanak-kanak

Diabetes melitus (insulin, gula darah tinggi) dan diabetes insipidus (ADH, air kencing banyak) mempunyai sebab yang berbeza. Kegergasian ialah GH berlebihan; kekerdilan ialah GH kurang.

Cadangan rawatan untuk kanak-kanak terbantut akibat kekurangan GH: bekalkan hormon pertumbuhan (GH). Goiter (pembesaran tiroid) dikaitkan dengan masalah tiroksina; makanan laut digalakkan kerana kaya dengan iodin yang diperlukan untuk menghasilkan tiroksina (kaitan iodin ialah penaakulan, tidak dinyatakan secara terus dalam buku).

Nyatakan dua simptom diabetes melitus.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Mana-mana dua: kerap buang air kecil; sentiasa haus; kebas tapak kaki; penglihatan kabur; letih; luka lambat sembuh.

Berdasarkan Biologi Tingkatan 4 (KSSM), Bab 12, m.s. 238-239.