Sejarah nota, bab 1
Warisan negara bangsa
Buku teks Sejarah Tingkatan 4 KSSM, halaman 2–19
Matlamat bab ini
- Murid boleh menerangkan latar belakang negara bangsa kerajaan Alam Melayu sebelum kedatangan Barat dan mengaitkan kesinambungan Funan, Champa, Srivijaya, Kesultanan Melayu Melaka dan Johor-Riau (1.1)
- Murid boleh menyatakan ciri-ciri negara bangsa kerajaan Alam Melayu iaitu raja, undang-undang, wilayah pengaruh dan rakyat (1.1)
- Murid boleh menghuraikan ciri-ciri negara bangsa Kesultanan Melayu Melaka iaitu kerajaan, rakyat, kedaulatan, wilayah pengaruh, undang-undang dan lambang kebesaran (1.2)
- Murid boleh menjelaskan sistem pentadbiran Pembesar Empat Lipatan serta peranan Pembesar Berempat (1.3)
- Murid boleh menghuraikan kandungan Hukum Kanun Melaka dan Undang-Undang Laut Melaka (1.3)
- Murid boleh menjelaskan peranan sultan, pembesar dan rakyat serta konsep waadat (1.4)
- Murid boleh menghayati kesetiaan kepada raja dan negara serta kebanggaan terhadap warisan negara bangsa
Bab ini menerangkan bagaimana asas negara bangsa sudah wujud dalam kerajaan Alam Melayu sebelum kedatangan Barat, ciri-ciri negara bangsa Kesultanan Melayu Melaka, keunggulan pentadbiran dan undang-undang serta peranan pemerintah dan rakyat.
1.1Latar belakang negara bangsa sebelum kedatangan Barat
Ciri-ciri negara bangsa kerajaan Alam Melayu: raja, undang-undang, wilayah pengaruh dan rakyat.
Ciri-ciri ini diwarisi secara berterusan: Funan (abad pertama), Champa (abad kedua), Srivijaya (abad ketujuh), Kesultanan Melayu Melaka (abad ke-15) dan Kesultanan Johor-Riau (abad ke-16). Kedah Tua, Gangga Nagara, Angkor dan Majapahit juga menunjukkan ciri yang sama.
| Ciri | Maksud | Contoh |
|---|---|---|
| Raja | Tonggak utama kerajaan; dibantu pembesar; ditaati dan dianggap suci | Raja Champa dikaitkan dengan Dewa Siva |
| Undang-undang | Menjamin kesejahteraan; terpakai di seluruh wilayah pengaruh; panduan pentadbiran | Majapahit: Kutara Manawa |
| Wilayah pengaruh | Kawasan yang rakyatnya menerima dan memperakui pemerintahan seseorang raja | Funan: dari Sungai Mekong, Teluk Cam Ranh, selatan Myanmar hingga Segenting Kra |
| Rakyat | Penduduk wilayah yang setia kepada raja dan tidak menderhaka | Srivijaya: upacara persetiaan dan minum air sumpah (Inskripsi Telaga Batu) |
Srivijaya (Sanskrit): sri = bercahaya, vijaya = kemenangan. Berpusat di Palembang. Kesultanan Johor-Riau menekankan kepentingan Islam dalam melaksanakan ciri-ciri negara bangsa.
Ciri negara bangsa Alam Melayu ada empat (raja, undang-undang, wilayah pengaruh, rakyat). Ciri Kesultanan Melayu Melaka ada enam. Jangan campurkan.
Namakan empat ciri negara bangsa kerajaan Alam Melayu.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Raja, undang-undang, wilayah pengaruh dan rakyat.
1.2Ciri-ciri negara bangsa Kesultanan Melayu Melaka
| Ciri | Perkara penting |
|---|---|
| Kerajaan | Wujud kerana adanya raja; pemerintah tertinggi dibantu pembesar; diperkukuh oleh Sistem Pembesar Empat Lipatan. Selepas kedatangan Islam, pemerintah bergelar sultan. |
| Rakyat | Taat setia kepada sultan dan mematuhi undang-undang. Terdiri daripada orang Melayu dan Orang Laut. Golongan diperintah: golongan merdeka dan hamba. Hubungan timbal balik: sultan menjamin kesejahteraan, rakyat mengakui kekuasaan sultan. |
| Kedaulatan | Kekuasaan tertinggi sultan; hak mutlak mengawal rakyat dan wilayah; diakui kerajaan lain dan bebas daripada campur tangan kuasa asing. Diiktiraf Dinasti Ming (utusan diketuai Laksamana Cheng Ho). |
| Wilayah pengaruh | Seluruh Semenanjung Tanah Melayu dan pantai timur Sumatera. Diperoleh melalui penaklukan, naungan dan perkahwinan. |
| Undang-undang | Dua undang-undang bertulis: Hukum Kanun Melaka dan Undang-Undang Laut Melaka. |
| Lambang kebesaran | Identiti kerajaan dan simbol kedaulatan sultan: adat istiadat, penggunaan warna, nobat, regalia, cap mohor. |
Cara wilayah diperoleh
| Cara | Maksud | Contoh |
|---|---|---|
| Penaklukan | Diperoleh melalui peperangan | Pahang, Kuala Linggi, Kelantan, Rokan, Inderagiri, Kampar |
| Naungan | Menerima ketuanan Melaka melalui perkahwinan atau persahabatan | Lingga, Patani, Kedah |
| Perkahwinan | Hadiah daripada pihak yang berbesan | Majapahit menghadiahkan Siantan kepada Sultan Mansur Shah yang mengahwini Puteri Majapahit |
Cara ingat enam ciri: Kerajaan, Rakyat, Kedaulatan, Wilayah pengaruh, Undang-undang, Lambang kebesaran.
Cap mohor digunakan untuk mengesahkan arahan sultan, bukan untuk mengutip cukai.
Nyatakan tiga cara Melaka memperoleh wilayah pengaruh.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Penaklukan, naungan dan perkahwinan.
1.3Keunggulan sistem pentadbiran dan undang-undang
Sistem pentadbiran: Pembesar Empat Lipatan
| Pembesar | Peranan |
|---|---|
| Bendahara | Ketua pentadbir dan ketua turus angkatan tentera; menasihati sultan; pemangku sultan |
| Penghulu Bendahari | Menguruskan perbendaharaan (kewangan) secara teratur |
| Temenggung | Menjaga keselamatan kota Melaka |
| Laksamana | Panglima angkatan laut Melaka |
| Syahbandar (pembesar lain, bukan Pembesar Berempat) | Mengutip cukai di pelabuhan |
- Pentadbiran dua peringkat: pusat (Pembesar Berempat) dan jajahan (pembesar mengurus daerah dan kampung, dilantik oleh sultan dan Pembesar Berempat).
- Kawasan pegangan = kawasan yang dikurniakan sultan kepada Pembesar Berempat.
- Pendapatan: perdagangan, cukai, dan ufti daripada wilayah taklukan serta naungan.
- Sultan berkuasa dalam pemerintahan, peperangan, hubungan diplomatik dan agama.
- Permuafakatan sultan dengan pembesar mengelakkan tindakan sewenang-wenangnya.
- Tun Perak ialah bendahara paling lama berkhidmat (empat orang sultan).
Hukum Kanun Melaka (44 fasal)
Kedua-dua undang-undang Melaka berasaskan syariah dan hukum adat. Dalam Hukum Kanun Melaka, perkataan titah, murka, kurnia dan anugerah hanya boleh digunakan oleh raja.
| Perkara | Contoh fasal |
|---|---|
| Jenayah | Fasal 5.1: membunuh tanpa pengetahuan raja atau pembesar dihukum bunuh; Fasal 4: ingkar arahan dan memalsukan titah sultan dihukum bunuh |
| Peranan sultan dan pembesar | Fasal 1: tugas sultan, Bendahara, Temenggung, Penghulu Bendahari; sultan melantik pembesar |
| Kekeluargaan | Fasal 26: pernikahan memerlukan empat saksi (cukup dua jika tidak memadai); hamba abdi dan wanita tidak boleh menjadi saksi |
| Ekonomi | Fasal 30: riba diharamkan; penjual hendaklah akil baligh, siuman dan melafazkan niat jual beli |
Undang-Undang Laut Melaka
Diusahakan oleh Nakhoda Jenal, Nakhoda Diri dan Nakhoda Sahak; diperkenan oleh Sultan Mahmud Shah.
| Perkara | Contoh |
|---|---|
| Peranan nakhoda | Berkuasa penuh seperti raja dalam pelayaran; Fasal 13.1: nakhoda diberi keutamaan berniaga selama empat hari; Fasal 13.3: singgah di tempat di luar senarai perlu dipersetujui semua orang di kapal |
| Pelayaran | Peranan jurumudi, malim dan jurubatu; Fasal 9: malim mesti arif tentang ombak, arus, bulan dan bintang |
| Jenayah | Fasal 5: membunuh di atas kapal dihukum mati |
| Percukaian | Fasal 6.3: nakhoda menentukan cukai; satu persepuluh daripada hasil penumpang jika turun sebelum sampai janjinya |
Hukum Kanun Melaka untuk pentadbiran di darat (jenayah, keluarga, ekonomi). Undang-Undang Laut Melaka untuk pelayaran dan nakhoda. Jangan tertukar.
Siapakah pembesar yang menjaga keselamatan kota Melaka, dan siapakah panglima angkatan laut?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Temenggung menjaga keselamatan kota Melaka; Laksamana ialah panglima angkatan laut.
1.4Peranan pemerintah dan rakyat
Waadat = perjanjian antara Sang Sapurba (golongan pemerintah) dengan Demang Lebar Daun (golongan diperintah), seperti dalam Sejarah Melayu.
Rakyat tidak boleh menderhaka kepada raja; raja tidak boleh menganiaya rakyat. Jika raja mengubah perjanjian, negerinya akan dibinasakan. Perumpamaan: rakyat umpama akar, raja umpama pohon.
| Golongan | Peranan |
|---|---|
| Sultan | Menaungi dan menjaga keselamatan rakyat; mewujudkan perpaduan; bertanggungjawab terhadap kemakmuran dan kestabilan; memperkenalkan undang-undang |
| Pembesar | Memelihara keamanan dan kebajikan rakyat di kawasan pegangan; perantara sultan dengan rakyat; mengutip hasil (sistem serah) dan membekalkan tenaga tentera (sistem kerah) |
| Rakyat | Taat setia; mematuhi arahan; menjadi tentera atau pendayung kapal perang; menghadiri gotong-royong; menyumbang tenaga (sistem kerah) seperti membina istana atau jalan |
- Golongan pemerintah: sultan, pembesar, kerabat raja dan ulama.
- Rakyat: peniaga, petani, tukang, nelayan. Hamba: hamba raja, hamba berhutang, hamba biasa.
- Tulah = kecelakaan yang menimpa orang yang menderhaka atau melanggar titah raja.
Serah = hasil (cukai) diserahkan; kerah = tenaga dikerahkan. Hubungan baik pemerintah dengan rakyat memelihara kedaulatan raja dan kesejahteraan rakyat. Nilai untuk hari ini: Kesetiaan kepada Raja dan Negara (Rukun Negara kedua).
Apakah yang dimaksudkan dengan waadat?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Perjanjian antara Sang Sapurba (pemerintah) dengan Demang Lebar Daun (golongan diperintah).
Rumusan
| Subtopik | Perkara mesti ingat |
|---|---|
| 1.1 Latar belakang | Funan, Champa, Srivijaya, Melaka, Johor-Riau; raja, undang-undang, wilayah pengaruh, rakyat |
| 1.2 Ciri Melaka | Kerajaan, rakyat, kedaulatan, wilayah pengaruh, undang-undang, lambang kebesaran |
| 1.3 Keunggulan | Pembesar Empat Lipatan; Hukum Kanun Melaka (44 fasal); Undang-Undang Laut Melaka |
| 1.4 Pemerintah dan rakyat | Waadat; serah dan kerah; hubungan timbal balik; taat setia |