Bahasa Malaysia nota, tema 5

Kebudayaan, Kesenian dan Estetika

Buku teks Bahasa Melayu Tahun 6 SK (Semakan 2017 untuk Tema 1-5; KSSR cetakan 2015 untuk Tema 6-9), halaman ms. 97–118 (Unit 13–15; Semakan 2017)

Matlamat bab ini

Murid boleh mendengar, mengecam dan menyebut ujaran tentang pelibatan tokoh dalam persembahan budaya (1.1.1)
Murid boleh mendengar maklumat dan memberikan respons terhadap penyataan tentang warisan (1.1.2)
Murid boleh menceritakan semula cara membuat kuih berdasarkan maklumat yang didengar dan dibaca (1.3.2)
Murid boleh membaca teks drama, rencana dan dialog serta mentafsir watak, perwatakan dan maklumat (2.1.1)
Murid boleh merujuk kamus dan media elektronik untuk makna, sebutan dan ejaan perkataan (2.1.2)
Murid boleh menulis jawapan kritis dan kreatif, melengkapkan peta titi dan menulis syair yang diimlakkan (3.2.2, 3.2.3, 3.2.4)
Murid boleh menghasilkan cerita dan seni kata lagu dengan bahasa yang indah dan santun (4.3.2, 4.3.3)
Murid boleh mengenal, mengecam, menyebut dan menulis huruf Jawi dalam kata hikmat (4.4.1)
Murid boleh mengenal pasti dan menggunakan kata ganda penuh, kata ganda separa dan kata ganda berentak (5.2.3)

Tema 5 ialah tentang kebudayaan, kesenian dan estetika. Kita mengikuti Irfan dan rakan-rakannya mengenali makanan, permainan, persembahan, muzik, busana dan kraf warisan Malaysia. Tema ini ada tiga unit: Warisan Budaya Kekal Terpelihara (Unit 13), Persada Seni Lambang Jati Diri (Unit 14) dan Estetika Cita Rasa Malaysia (Unit 15). Nilai murni utama: menghargai budaya, kreativiti dan kesabaran.

Budaya ialah cara hidup sesuatu masyarakat. Seni ialah hasil kreativiti, seperti tarian, muzik, lakonan dan kraf. Estetika ialah nilai keindahan dalam sesuatu hasil seni. Jati diri ialah sifat yang membezakan sesuatu bangsa daripada yang lain.

5.1Unit 13: Warisan Budaya Kekal Terpelihara

Mendengar dan bertutur: resipi tepung pelita (1.3.2)

Irfan dan Irdina ingin membuat kuih tepung pelita. Mereka membaca resipi sambil mendengar pesanan suara ibu saudara. Untuk menceritakan cara membuat sesuatu, susun langkah mengikut urutan dan guna penanda wacana seperti mula-mula, kemudian, selepas itu, akhirnya.

Bahagian	Bahan	Langkah
Acuan	daun pisang; 1 sudu teh gula pasir yang dikisar bagi setiap acuan	Sediakan acuan, masukkan gula pasir ke dalamnya.
Lapisan bawah	1 cawan tepung beras, 1 cawan gula, 4 cawan air kisaran daun pandan	Masukkan semua bahan ke dalam periuk dan panaskan. Kacau sehingga sebati dan likat. Tutup api, tuang ke dalam acuan dan biarkan menyejuk.
Lapisan atas	4 cawan santan, 4 sudu makan tepung beras, 1 cubit garam	Panaskan semua bahan, tuang ke atas lapisan bawah dan biarkan menyejuk.

Buku teks Bahasa Melayu Tahun 6, ms. 98.

Contoh bercerita

Mula-mula, Irfan menyediakan acuan daun pisang. Kemudian, dia memanaskan bahan lapisan bawah sambil mengacaunya sehingga sebati dan likat. Selepas itu, dia menuang adunan ke dalam acuan. Akhirnya, lapisan atas dituang dan kuih dibiarkan menyejuk.

Membaca: drama Perkahwinan Orang Asli (2.1.1)

Dalam teks drama, kita membaca dialog dan memahami watak serta perwatakan. Tok Batin Bidi dan anaknya, Tijah, berbincang tentang majlis perkahwinan Tijah yang mengikut adat resam Orang Asli: perarakan pengantin lelaki, pelamin tradisional yang dihiasi daun-daun dan persembahan tarian sewang.

Watak	Perwatakan	Bukti daripada dialog
Tok Batin Bidi	bertanggungjawab, prihatin, mengambil berat adat	Beliau berbincang dan mengatur istiadat perkahwinan anaknya; mahu majlis itu menjadi contoh kepada masyarakat.
Tijah	teruja, menghargai warisan budaya	Dia berkata semua itu ialah warisan budaya mereka dan berharap majlis itu menyedarkan masyarakat menjaga adat.

Untuk menjelaskan perwatakan, tulis sifat + bukti. Contoh: Tijah menghargai budaya kerana dia bersetuju dengan tarian sewang dan perhiasan tradisional.

Menulis: adab berkunjung (3.2.2)

Poster tentang adab kunjung-mengunjungi mengajar tiga kumpulan adab. Amalan ini mengeratkan silaturahim.

Semasa tiba: memberi salam, menyapa tuan rumah, masuk apabila dijemput dan membawa buah tangan sebagai pemberian ikhlas.
Semasa duduk: duduk dengan tertib, bertanya khabar dan mengelak perkara yang sensitif.
Sebelum pulang: menjamah hidangan, meminta izin untuk pulang dan tidak memanjangkan perbualan.

Buku teks, ms. 100.

Apabila diminta mencadangkan adab lain, beri cadangan yang munasabah dan berikan sebabnya. Contoh: Berpakaian sopan supaya tuan rumah berasa dihormati.

Seni bahasa: sepak raga tuju (4.3.2)

Irfan menonton sepak raga tuju, permainan yang tidak menggunakan jaring. Pemain perlu cekap menerima dan menujukan bola kepada pihak lawan. Permainan ini mengisi masa lapang dan menyihatkan badan. Dalam cerita, ada ungkapan yang boleh kita gunakan:

Ungkapan	Maksud
besar hati	gembira atau bangga
tak lapuk dek hujan, tak lekang dek panas	kekal, tidak berubah walaupun masa berlalu

Cerita yang baik ada permulaan (watak dan tempat), perkembangan (peristiwa) dan penutup (kesudahan atau pengajaran). Gunakan bahasa yang indah dan santun.

Tatabahasa: kata ganda penuh (5.2.3)

E-mel Robin tentang bidar lukut menceritakan permainan tradisional kaum Melanau di Mukah, Sarawak. Bidar lukut ialah perahu kecil yang tirus dan panjang dengan layar daun kering yang bergerak ditiup angin. Perahu berlumba mengikut lorong yang ditanda dengan botol yang disambung.

Kata ganda penuh ialah kata yang seluruh kata dasarnya digandakan. Kata ini boleh bermakna tunggal (rama-rama, kupu-kupu) atau jamak (daun-daun, perahu-perahu, penonton-penonton).

Berhati-hati: kata ganda jamak tidak perlu didahului kata bilangan banyak. Jangan tulis banyak daun-daun; tulis daun-daun atau banyak daun.

5.2Unit 14: Persada Seni Lambang Jati Diri

Mendengar dan bertutur: wayang kulit Pak Cu (1.1.1)

Irfan menonton wayang kulit dan menemu ramah Pak Cu. Nama sebenarnya Eyo Hock Seng, berketurunan Cina, dan digelar Pak Cu Tok Dalang. Beliau bermain wayang kulit sejak berumur 10 tahun, berguru dengan Abdullah Baju Merah dan sudah lebih 40 tahun aktif dalam persembahan. Kini beliau melatih seorang cucu untuk mewarisi seni itu.

Seni warisan tidak terhad kepada satu kaum. Pak Cu berketurunan Cina tetapi menjaga seni wayang kulit Melayu. Itulah perpaduan melalui kebudayaan.

Membaca: rencana persembahan randai (2.1.1)

Randai ialah aspek kebudayaan masyarakat Minangkabau di Negeri Sembilan (Beranang, Jelebu, Kuala Pilah dan Mantin). Perkataan randai berasal daripada merandai, iaitu mengarang atau melingkar suatu kawasan lapang. Dahulu randai dipersembahkan dalam upacara adat seperti pelantikan penghulu, majlis perkahwinan dan kesyukuran selepas musim menuai.

Aspek	Maklumat
Elemen seni	tari, pencak silat, lakon, nyanyian dengan iringan muzik
Pergerakan	bergerak dalam lingkaran sambil menepuk seluar galembong dan bertepuk tangan
Nyanyian selang-seli	gurindam, berdendang, berlagu
Cerita	cerita rakyat Negeri Sembilan atau legenda Minangkabau, dalam dialek Negeri Sembilan dan Minangkabau
Muzik	ensembel caklempong: bonang, gendang, jidur, salung, bangsi
Busana	lima busana utama: seluar galembong, baju guntiang manih, ikek pinggang (bengkung), samping dan destar

Bonang dan gendang di atas lantai, dengan jidur di sebelah kanan — Alat muzik randai: bonang, gendang dan jidur.

Penari randai berbaju merah, berseluar hitam dan berdestar — Alat muzik randai: bonang, gendang dan jidur.

Buku teks, ms. 105.

Nyatakan dua elemen seni yang digabungkan dalam persembahan randai.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Mana-mana dua: seni tari, pencak silat, lakon, nyanyian dengan iringan muzik.

Menulis: peta titi tanglung (3.2.3)

Mun Chew membuat tanglung daripada bahan terbuang dengan sabar selama berhari-hari. Datuknya pembuat tanglung. Dia menggunakan lampu diod pancaran cahaya supaya lebih selamat, jadi dia bersikap rasional dan kreatif. Dia juga menghargai warisan. Seni ini memberi kesedaran dalam pembentukan jati dirinya.

Peta titi ialah peta pemikiran yang memadankan dua perkara yang berkaitan. Dalam buku teks, kotak perbuatan dipadankan dengan sikap. Contoh: menyiapkan tanglung selama berhari-hari menunjukkan sikap sabar; menggunakan lampu diod menunjukkan sikap rasional.

Seni bahasa: seni kata lagu (4.3.3)

Dalam Minggu Citra Warna Malaysia, murid mencipta seni kata lagu tentang kekayaan seni tari dan muzik: gesekan rebab, petikan zheng dan sape, ghatam, tarian joget, tarian kipas, sumazau dan sewang Orang Asli. Gunakan kata kerja dan kata adjektif yang indah, bunyi akhir yang sama dan mesej mengajak menjaga budaya warisan.

Tatabahasa: kata ganda separa (5.2.3)

Amna menceritakan persembahan Awang Batil di Balai Seni Negara. Pelipur lara mengetuk batil, bercerita, bermain biola, meniup serunai dan memukul rebana.

Kata ganda separa ialah kata yang menggandakan sebahagian kata dasar sahaja. Kata dasar boleh ialah kata tunggal atau kata berimbuhan.

Jenis	Cara	Contoh
Ganda penuh	seluruh kata dasar	daun-daun, rama-rama, perahu-perahu
Ganda separa	sebahagian kata dasar	tetamu (tamu), jejari (jari), pepohon (pohon)
Kata dasar berimbuhan	kata dasar yang berimbuhan digandakan (mengikut buku teks)	mengetuk-ngetuk, bersalam-salaman, kemerah-merahan

5.3Unit 15: Estetika Cita Rasa Malaysia

Mendengar dan bertutur: perahu besar Terengganu (1.1.2)

Kurator Muzium Negeri Terengganu menerangkan keistimewaan perahu besar.

Dibina dengan pasak, tanpa paku.
Kayu cengal dan penaga sebagai pasak menjadikannya tahan lama.
Ada kabin yang dipanggil kup dan dapur kecil di tengah dek.
Celah papan dinding ditampal dengan gegala (kain guni, damar dan minyak kuing) supaya air tidak masuk.

Apabila memberi respons, nyatakan pendapat + sebab: Perahu ini unik kerana dibina tanpa paku. Kita perlu memeliharanya supaya generasi akan datang dapat melihatnya.

Membaca: muzikal tradisional India (2.1.2)

Nithiya bermain tambura, iaitu alat muzik bertali yang berdengung. Prasad menyebut tabla, yang diketuk mengikut tempo yang ditetapkan. Tempo ialah kelajuan irama. Alat metronom membantu menetapkan tempo, dan tambura dijaga dengan menalanya menggunakan aplikasi serta menyimpannya dalam kotak khas.

Untuk perkataan baharu, rujuk kamus (atau media elektronik) untuk empat perkara: makna, sebutan, ejaan dan penggunaan dalam ayat.

Menulis: Syair Busana Melayu (3.2.4)

Syair ialah puisi tradisional yang terdiri daripada rangkap empat baris dan setiap baris berakhir dengan bunyi yang sama (a-a-a-a). Isi syair bersambung antara rangkap dan sering bercerita atau menasihati. Pantun pula mempunyai empat baris dengan pembayang (dua baris) dan maksud (dua baris), berima a-b-a-b.

Syair Busana Melayu oleh Irfan menerangkan baju Melayu: butang lima, cekak musang dan teluk belanga, kekek (di bawah lengan), pesak (bahagian tepi), serta samping dan songkok sebagai pelengkap busana. Apabila menulis syair yang diimlakkan, dengar baris demi baris, tulis ejaan yang betul dan jaga bentuk rangkap empat baris.

Bahagian baju Melayu	Fungsi
kekek	dijahit di bawah lengan
pesak	bahagian tepi yang dijahit supaya baju mengembang dan selesa
samping	dipakai di pinggang, menambah kesegakan
songkok	pelengkap busana di atas kepala

Seni bahasa: tulisan Jawi dalam kata hikmat (4.4.1)

Faris menggunakan kata hikmat membaca jambatan ilmu. Perkataan itu ditulis dengan huruf Jawi tunggal yang disambung dari kanan ke kiri.

Rumi	Jawi	Huruf
membaca	ممباچ	mim, mim, ba, alif, ca
jambatan	جمبتن	jim, mim, ba, ta, nun
ilmu	علمو	ain, lam, mim, wau

Buku teks, ms. 112 (kata hikmat).

Tatabahasa: kata ganda berentak (5.2.3)

Linda berkongsi tentang kain baraburu (balburu) daripada kaum Iranun di Kota Belud, Sabah. Daun nanas dikikis untuk mendapatkan benang, direndam dengan pewarna asli, kemudian ditenun menjadi kain. Kerja itu dilakukan secara bergotong-royong dan warisan turun-temurun ini diharapkan terus terpelihara.

Kata ganda berentak ialah kata yang menggandakan kata dasar mengikut rentak bunyi tertentu. Ada tiga jenis: pengulangan vokal, pengulangan konsonan dan bebas (tidak mengikut pola vokal atau konsonan yang tetap).

Jenis	Ciri	Contoh
Pengulangan vokal	vokal sama, konsonan berbeza	hiruk-pikuk, saki-baki, sayur-mayur
Pengulangan konsonan	konsonan sama, vokal berbeza	gunung-ganang, gopoh-gapah

Kata ganda berentak pengulangan konsonan atau vokal? hiruk-pikuk dan gopoh-gapah.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

hiruk-pikuk ialah pengulangan vokal (i-u, i-u). gopoh-gapah ialah pengulangan konsonan (g-p-h).

5.4Pemulihan, pengayaan, penilaian dan bacaan luas

Kercang (ms. 114): permainan Orang Asli menggunakan tali dan simpulan. Pantun Abor menekankan kreativiti, kesabaran dan kewajaran memelihara permainan ini supaya dapat ditatap generasi akan datang.
Ikon budaya (ms. 116): Toh Puan Azah Aziz (lahir 1928) menyumbang dalam bidang kebudayaan melalui karya sastera seperti pantun dan puisi kanak-kanak, untuk membudayakan minat membaca dan menghargai sastera Melayu.
Kraf tembaga (ms. 117): Salleh Mohd (Pak Leh) ialah Adiguru Kraf bidang pertukangan kraf tembaga (2009). Periuk tembaga menjadi pilihan kerana tembaga ialah pengalir haba yang baik. Beliau juga membuat tepak sirih dan pahar dengan motif unik mengikut cita rasa pelanggan.
Teater bangsawan (ms. 118): lakonan tidak berpandukan skrip; pelakon mencipta dialog secara improvisasi selepas menguasai sinopsis. Selingan tarian, nyanyian dan lawak jenaka diisi semasa menukar set. Bahasa istana dan unsur sastera seperti pantun, syair, gurindam, mantera dan seloka digunakan.

Cara memelihara warisan: mempelajari, mengamalkan, mempromosikan dan mewariskan kepada generasi muda, sambil bersikap kreatif dan rasional (contoh: lampu diod pada tanglung).

5.5Ringkasan tema

Kata ganda penuh: seluruh kata dasar digandakan (daun-daun). Separa: sebahagian digandakan (tetamu). Berentak: rentak vokal atau konsonan (hiruk-pikuk, gunung-ganang).
Syair: empat baris, rima a-a-a-a. Pantun: pembayang dan maksud, rima a-b-a-b.
Seni warisan: tepung pelita, tarian sewang, sepak raga tuju, bidar lukut, wayang kulit, randai, awang batil, perahu besar, baju Melayu, kain baraburu, kraf tembaga, bangsawan.
Nilai: menghargai budaya, sabar, kreatif, rasional, bertanggungjawab dan bersopan santun.