Sains notesnota, unit 10

Gerhana

TextbookBuku teks Sains Tahun 6 SK, Buku Teks (KSSR Semakan 2017), pageshalaman 165-178

What this chapter coversMatlamat bab ini

Saya boleh menerangkan bagaimana gerhana Bulan berlaku dan mengapa gerhana Bulan hanya berlaku semasa fasa Bulan purnama (10.1.1)
Saya boleh menerangkan bagaimana gerhana Matahari berlaku dan mengapa gerhana Matahari hanya berlaku semasa fasa Bulan baharu (10.1.2)
Saya boleh menerangkan mengapa gerhana tidak berlaku pada setiap bulan dengan menggunakan kecondongan orbit Bulan (10.1.1, 10.1.2)
Saya boleh menghubungkait gerhana dengan sifat cahaya serta menamakan bayang-bayang umbra dan penumbra (10.1.3)
Saya boleh membezakan gerhana penuh dengan gerhana separa dan memerhatikan gerhana Matahari dengan selamat (10.1.3)
Saya boleh meramalkan keadaan di Bumi semasa gerhana (10.1.4)
Saya boleh menggunakan model simulasi dan lakaran untuk memerihalkan gerhana (10.1.5)

Kadang-kadang Matahari seolah-olah hilang pada waktu siang, atau Bulan purnama bertukar menjadi merah. Itulah gerhana. Pada hujung tahun 2019 (26 Disember), penduduk di Johor dan Sarawak dapat menyaksikan gerhana Matahari. Dalam unit ini kamu akan belajar bagaimana gerhana berlaku, mengapa gerhana tidak berlaku pada setiap bulan dan bagaimana memerhatikannya dengan selamat. Buku teks menggunakan nama gerhana Bulan, gerhana Matahari dan fasa Bulan: tiga perkara yang berbeza.

10.1.1Gerhana Bulan

Gerhana Bulan berlaku apabila Bumi berada di antara Matahari dengan Bulan dalam satu garis lurus. Bumi menghalang sebahagian atau seluruh cahaya matahari daripada sampai di Bulan, jadi bayang-bayang Bumi terbentuk di atas permukaan Bulan.

Matahari, Bumi dan Bulan dalam satu garis lurus, dengan bayang-bayang Bumi jatuh pada Bulan — Gerhana Bulan: Matahari, Bumi dan Bulan dalam satu garis lurus. Bulan berada dalam bayang-bayang Bumi.

Dilukis semula daripada Buku teks Sains Tahun 6 SK, ms. 166. Rajah tidak menunjukkan perkadaran saiz dan jarak yang sebenar.

Gerhana Bulan hanya berlaku semasa fasa Bulan purnama.
Buku teks menunjukkan tiga gambar Bulan pada pukul 9:45 malam, 10:15 malam dan 11:10 malam: warna Bulan berubah menjadi merah semasa gerhana. Gerhana Bulan nampak seperti fasa Bulan purnama, tetapi warnanya berubah.

Mengapa gerhana Bulan tidak berlaku pada setiap bulan?

Bulan mengelilingi Bumi dan mempunyai fasa Bulan purnama setiap bulan, tetapi gerhana Bulan tidak semestinya berlaku pada setiap bulan. Sebabnya, orbit Bulan yang mengelilingi Bumi adalah condong kira-kira 5° kepada orbit Bumi yang mengelilingi Matahari. Kecondongan ini menyebabkan Bulan berada di atas atau di bawah bayang-bayang Bumi, jadi Matahari, Bumi dan Bulan tidak selalunya berada dalam satu garis lurus.

Pandangan sisi: orbit Bulan condong, jadi Bulan berada di atas bayang-bayang Bumi — Kecondongan orbit Bulan (dilukis lebih besar daripada yang sebenar) menyebabkan Bulan berada di atas bayang-bayang Bumi.

Rajah tidak mengikut skala. Dilukis semula daripada Buku teks Sains Tahun 6 SK, ms. 167.

Gerhana Bulan boleh berlaku dua kali setahun.

Adakah gerhana Bulan sentiasa berlaku semasa fasa Bulan purnama? Terangkan.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Tidak. Orbit Bulan condong kira-kira 5°, jadi Bulan sering berada di atas atau di bawah bayang-bayang Bumi. Matahari, Bumi dan Bulan tidak berada dalam satu garis lurus.

10.1.2Gerhana Matahari

Gerhana Matahari berlaku apabila Bulan berada di antara Matahari dengan Bumi dalam satu garis lurus. Bulan menghalang sebahagian atau seluruh cahaya matahari daripada sampai di permukaan Bumi, jadi bayang-bayang Bulan terbentuk di atas permukaan Bumi.

Matahari, Bulan dan Bumi dalam satu garis lurus, dengan bayang-bayang Bulan jatuh pada Bumi — Gerhana Matahari: Matahari, Bulan dan Bumi dalam satu garis lurus.

Rajah tidak mengikut skala. Dilukis semula daripada Buku teks Sains Tahun 6 SK, ms. 168.

Gerhana Matahari hanya berlaku pada waktu siang.
Gerhana Matahari hanya berlaku semasa fasa Bulan baharu. Buku teks menjelaskan dalam Info Sains bahawa pada fasa Bulan baharu, permukaan Bulan adalah gelap sepenuhnya dan tidak dapat dilihat oleh mata kasar.

	Gerhana Bulan	Gerhana Matahari
Siapa di tengah?	Bumi	Bulan
Bayang-bayang siapa?	Bayang-bayang Bumi di atas Bulan	Bayang-bayang Bulan di atas Bumi
Fasa Bulan	Bulan purnama	Bulan baharu
Bila dapat dilihat?	Waktu malam (tambahan, tiada dalam buku: kerana Bulan purnama kelihatan pada waktu malam)	Waktu siang

Jangan keliru. Semasa gerhana Bulan, bayang-bayang jatuh pada Bulan. Semasa gerhana Matahari, bayang-bayang Bulan jatuh pada Bumi, iaitu pada kita.

Mengapa gerhana Matahari tidak berlaku pada setiap bulan?

Sebabnya sama: orbit Bulan condong kira-kira 5° kepada orbit Bumi. Bayang-bayang Bulan tidak dapat terbentuk di atas permukaan Bumi kerana bayang-bayang itu berada di atas atau di bawah Bumi. Gerhana Matahari juga boleh berlaku dua kali setahun.

Pada fasa Bulan baharu, mengapa gerhana Matahari tidak berlaku setiap bulan?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Orbit Bulan condong kira-kira 5°, jadi bayang-bayang Bulan berada di atas atau di bawah Bumi dan tidak jatuh pada permukaan Bumi.

10.1.5Model simulasi gerhana (Mari Uji)

Dalam aktiviti Mari Uji (ms. 170), kamu membuat model daripada lampu suluh, plastik lut sinar yang digunting berbentuk bulatan (diameter 12 cm), sfera plastisin di tengah bulatan itu, dan jarum peniti yang dilekat pada tepi plastik. Lidi dicucuk pada sfera plastisin dengan sudut condong kira-kira 30°. Dalam bilik yang gelap, lampu suluh diletakkan di atas meja dan kad putih dipegang menghadap model dan lampu suluh untuk memerhatikan bayang-bayang model.

Bahagian model	Mewakili (jawapan daripada aktiviti, tiada dalam kunci jawapan buku)
Lampu suluh	Matahari
Sfera plastisin	Bumi
Kepala jarum peniti	Bulan

Buku teks Sains Tahun 6 SK, ms. 170. Buku tidak menulis jawapan bagi soalan 1 dan 2 aktiviti ini; jadual di atas ialah kesimpulan daripada aktiviti itu.

Apabila kamu memerihalkan gerhana, lakarkan dan labelkan kedudukan Matahari, Bumi dan Bulan dengan betul (Aktiviti Ria, ms. 173), warnakan lakaran dan lukis garis lurus untuk cahaya.

10.1.3Hubung kait antara gerhana dengan sifat cahaya

Matahari ialah sumber cahaya utama dalam Sistem Suria. Cahaya matahari bergerak dalam garis lurus dan tidak dapat menembusi objek legap seperti Bumi dan Bulan. Sebab itu Bumi dan Bulan membentuk bayang-bayang. Semasa gerhana, ada dua jenis bayang-bayang.

Umbra ialah bahagian bayang-bayang yang sangat gelap. Penumbra ialah kawasan yang sebahagiannya gelap di sekeliling umbra. (Info Sains, ms. 168)

Gerhana Bulan: umbra dan penumbra Bumi

Apabila Bulan mengorbit melalui bayang-bayang Bumi dari kedudukan A ke kedudukan C, gerhana Bulan berlaku. Di buku teks, kedudukan B ialah gerhana Bulan separa dan kedudukan C ialah gerhana Bulan penuh. Apabila Bulan berada dalam bayangan umbra Bumi, gerhana Bulan penuh berlaku.

Bayang-bayang Bumi dengan umbra yang lebih gelap dan penumbra yang lebih cerah, dan Bulan pada tiga kedudukan A, B dan C — Bulan di kedudukan A berada dalam penumbra, B di pinggir umbra, C di dalam umbra.

Rajah tidak mengikut skala. Dilukis semula daripada Buku teks Sains Tahun 6 SK, ms. 171.

Dua gambar Bulan: gerhana Bulan separa dengan sebahagian Bulan gelap, dan gerhana Bulan penuh yang berwarna perang kemerahan — Pandangan dari Bumi: gerhana Bulan separa (kedudukan B) dan gerhana Bulan penuh (kedudukan C).

Buku teks Sains Tahun 6 SK, ms. 171.

Info Sains. Warna perang kemerahan semasa gerhana Bulan penuh ialah kesan serakan dan pembiasan cahaya matahari melalui atmosfera Bumi. Kesan ini biasanya dapat diperhatikan semasa Matahari terbit dan terbenam.

Buku (ms. 171) menyatakan bahawa semasa gerhana Bulan, cahaya pada Bulan selamat dilihat dengan mata kasar, dan bertanya “Mengapa?”. Buku tidak memberi jawapan. (Tambahan, tiada dalam buku: Bulan tidak memancarkan cahaya sendiri. Cahaya Bulan ialah cahaya matahari yang dipantulkan, dan jauh lebih malap daripada cahaya Matahari.)

Gerhana Matahari: umbra dan penumbra Bulan

Cahaya matahari yang melalui Bulan juga menghasilkan umbra dan penumbra. Bayangan umbra lebih kecil dan lebih gelap daripada bayangan penumbra. Menurut buku teks, gerhana Matahari penuh dan gerhana Matahari separa dapat dilihat di kawasan lintasan bayangan umbra, manakala hanya gerhana Matahari separa dapat dilihat di kawasan lintasan bayangan penumbra.

Kedudukan di Bumi	Yang dapat dilihat (mengikut buku teks)
Dalam kawasan lintasan bayangan umbra Bulan	Gerhana Matahari penuh dan gerhana Matahari separa
Dalam kawasan lintasan bayangan penumbra Bulan	Gerhana Matahari separa sahaja

Bayang-bayang Bulan sampai ke Bumi, dengan umbra yang kecil dan gelap serta penumbra yang luas dan cerah — Titik P berada dalam umbra, jadi P melihat gerhana Matahari penuh. Titik Q berada dalam penumbra, jadi Q hanya melihat gerhana Matahari separa.

Rajah tidak mengikut skala. Dilukis semula daripada Buku teks Sains Tahun 6 SK, ms. 168 dan 172.

Dua gambar Matahari: gerhana Matahari separa berbentuk sabit dan gerhana Matahari penuh dengan bulatan hitam — Pandangan dari Bumi: gerhana Matahari separa dan gerhana Matahari penuh.

Buku teks Sains Tahun 6 SK, ms. 172.

Di manakah kamu perlu berada untuk melihat gerhana Matahari penuh?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Di kawasan lintasan bayangan umbra Bulan. Di kawasan lintasan bayangan penumbra, hanya gerhana Matahari separa dapat dilihat.

Melihat gerhana Matahari dengan selamat

Keselamatan. Jangan melihat Matahari atau gerhana Matahari secara terus dengan mata kasar. Mata kita akan rosak selama-lamanya. Gunakan penuras yang sesuai seperti cermin mata khas, atau kamera lubang jarum. Cahaya Bulan semasa gerhana Bulan selamat dilihat dengan mata kasar (ms. 171, 173).

Buku teks (Santai Sains, ms. 175) menunjukkan cara membuat kamera lubang jarum daripada gunting, jarum, pita pelekat, dua keping kadbod putih dan kerajang aluminium:

Gunting lubang segi empat di tengah-tengah kadbod.
Tampalkan kerajang aluminium pada lubang segi empat itu.
Tebuk beberapa lubang pada kerajang aluminium. Lubang yang ditebuk dikenali sebagai lubang jarum.
Biarkan cahaya matahari masuk melalui lubang jarum sehingga membentuk imej yang jelas di atas kadbod lain.

Berhati-hati ketika menggunakan gunting dan jarum. Lihat imej pada kadbod, jangan lihat Matahari.

Empat bulatan cerah kecil dengan satu bahagian tergigit, imej Matahari yang separa gerhana pada kadbod — Kamera lubang jarum membentuk imej Matahari yang selamat pada kadbod (rajah contoh, tiada dalam buku).

10.1.4Keadaan di Bumi semasa gerhana

Gerhana Matahari: keadaan sekeliling menjadi semakin gelap, suhu sekeliling menurun dan benda hidup seperti haiwan kembali ke sarangnya. Buku teks menunjukkan gambar sekumpulan burung terbang pulang semasa gerhana Matahari penuh pada 26 Disember 2019.
Gerhana Bulan: kedudukan air laut pasang lebih tinggi (lebih tinggi daripada kebiasaan).

Nyatakan dua perkara yang berlaku di Bumi semasa gerhana Matahari penuh.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Keadaan persekitaran menjadi gelap dan suhu persekitaran menurun. Haiwan seperti burung kembali ke sarangnya.

Imbas kembali

Gerhana Bulan hanya berlaku apabila Bumi berada di antara Matahari dengan Bulan dalam satu garis lurus, semasa fasa Bulan purnama, apabila Bulan memasuki kawasan bayang-bayang Bumi.
Gerhana Matahari hanya berlaku apabila Bulan berada di antara Matahari dengan Bumi dalam satu garis lurus, semasa fasa Bulan baharu, apabila bayang-bayang Bulan terbentuk di permukaan Bumi.
Gerhana tidak semestinya berlaku setiap bulan kerana kecondongan orbit Bulan sering menyebabkan Bulan berada di atas atau di bawah Bumi.
Cahaya matahari bergerak dalam satu garis lurus dan tidak dapat menembusi objek legap.
Melihat Matahari atau gerhana Matahari secara terus dengan mata kasar merosakkan mata selama-lamanya.