Geografi nota, bab 5
Bumi
Buku teks Geografi Tingkatan 1 KSSM, halaman 42–55
Matlamat bab ini
- Murid boleh menjelaskan empat sistem fizikal bumi, iaitu atmosfera, litosfera, hidrosfera dan biosfera (5.1)
- Murid boleh menjelaskan struktur bumi, iaitu kerak bumi, mantel dan teras bumi (5.2)
- Murid boleh mengenal pasti tujuh benua, lima lautan, dua laut utama dan dua selat pada peta dunia (5.3)
- Murid boleh membincangkan kesan-kesan pergerakan kerak bumi, iaitu hanyutan benua, gunung lipat, gunung bongkah, gempa bumi dan gunung berapi (5.4)
5.1Sistem fizikal bumi
Bumi ialah planet tempat kita tinggal. Bumi berbentuk sfera (bulat seperti bola).
| Fakta bumi | Nilai |
|---|---|
| Keluasan permukaan bumi | kira-kira 510 juta km persegi |
| Bahagian yang diliputi air | 71% |
| Bahagian daratan | 29% |
Sistem fizikal bumi terdiri daripada empat komponen (bahagian yang saling melengkapi antara satu sama lain): atmosfera, litosfera, hidrosfera dan biosfera.
| Komponen | Maksud | Kandungan / contoh |
|---|---|---|
| Atmosfera | Lapisan udara yang menyelubungi bumi | Pelbagai jenis gas, debu, habuk, asap dan wap air |
| Litosfera | Lapisan luar bumi: bahagian kerak bumi dan bahagian atas mantel | Pelbagai jenis batuan dan mineral |
| Hidrosfera | Semua bahagian air yang wujud di bumi | Air laut, air tasik, air sungai, air bawah tanah, air paya dan litupan ais |
| Biosfera | Kawasan yang didiami oleh semua benda hidup | Manusia, haiwan dan tumbuhan; melibatkan bahagian kerak bumi dan atmosfera |
Buku teks Geografi Tingkatan 1, Rajah 5.2 (Kedudukan atmosfera, litosfera, hidrosfera dan biosfera), ms. 44–45.
Lima lapisan atmosfera
 |
Dari atas ke bawah (eksosfera paling jauh dari bumi):
|
Buku teks, Info Geografi, ms. 44.
Ingat akhiran -sfera dengan maknanya: atmo = udara, lito = batu, hidro = air, bio = hidup.
Litosfera bukan sama dengan kerak bumi sahaja. Litosfera = kerak bumi + bahagian atas mantel.
Contoh pengiraan
Berapakah keluasan permukaan bumi yang diliputi air?
510 juta km² × 71 ÷ 100 = 362.1 juta km². Daratan pula: 510 × 29 ÷ 100 = 147.9 juta km².
Seekor ikan berenang di dalam sungai. Namakan dua sistem fizikal bumi yang terlibat.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Hidrosfera (air sungai) dan biosfera (ikan ialah benda hidup).
5.2Struktur bumi
Bumi terdiri daripada tiga lapisan: kerak bumi, mantel dan teras bumi. Teras bumi pula terbahagi kepada teras luar dan teras dalam.
| Lapisan | Ciri-ciri |
|---|---|
| Kerak bumi | Lapisan bumi yang paling keras dan pejal. Ada dua lapisan: sial (silika + aluminium) dan sima (silika + magnesium). |
| Mantel | Terletak di bawah kerak bumi. Merangkumi dua pertiga jisim bumi. Bersifat pepejal, tetapi lapisan luarnya separa cecair. |
| Teras bumi | Lapisan paling dalam. Mengalami tekanan yang kuat dan suhu yang sangat tinggi. Terbahagi kepada teras luar dan teras dalam. |
Sial dan sima
| Sial | Sima | |
|---|---|---|
| Kandungan | Silika + Aluminium | Silika + Magnesium |
| Kedudukan | Bahagian atas kerak bumi | Di bawah sial dan di dasar lautan |
| Membentuk | Benua di permukaan bumi | Dasar lautan |
Nama itu ialah singkatan: SIlika + ALuminium = SIAL; SIlika + MAgnesium = SIMA.
Bumi ada tiga lapisan utama, bukan empat. Teras luar dan teras dalam ialah dua bahagian teras bumi.
Lapisan manakah merangkumi dua pertiga jisim bumi dan lapisan luarnya separa cecair?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Mantel.
5.3Benua, lautan, laut utama dan selat
Benua ialah daratan yang sangat luas pada permukaan bumi. Terdapat tujuh benua yang dikelilingi oleh lima lautan luas.
Buku teks, Peta 5.1, ms. 46.
Tujuh benua
| Benua | Ciri utama | Keluasan (kira-kira) |
|---|---|---|
| Asia | Terbesar di dunia | 55.8 juta km² |
| Afrika | Kedua terbesar | 30 juta km² |
| Amerika Utara | Ketiga terbesar | 24.5 juta km² |
| Amerika Selatan | Keempat terbesar | 17.8 juta km² |
| Antartika | Terletak paling selatan | 14 juta km² |
| Eropah | Kedua terkecil | 10.4 juta km² |
| Australia | Paling mendatar di dunia (dan paling kecil) | 7.6 juta km² |
Contoh pengiraan
Berapa lebih luas Asia berbanding Afrika? 55.8 − 30 = 25.8 juta km².
Lima lautan, dua laut utama dan dua selat
Buku teks, Peta 5.2, ms. 47.
| Lautan | Ciri-ciri |
|---|---|
| Lautan Pasifik | Terbesar di dunia; purata kedalaman 4300 m |
| Lautan Atlantik | Kedua terbesar; memanjang dari utara ke selatan seakan-akan huruf 'S' |
| Lautan Hindi | Ketiga terbesar; bersempadan dengan Asia, Afrika dan Australia; purata kedalaman 3900 m |
| Lautan Selatan | Mengelilingi benua Antartika |
| Lautan Artik | Terkecil dan tercetek; berdekatan dengan Kutub Utara |
| Laut utama / selat | Ciri-ciri |
|---|---|
| Laut China Selatan | Dalam lingkungan Lautan Pasifik; dari Selat Melaka hingga ke Selat Taiwan |
| Laut Sulu | Di barat daya Filipina, berhampiran Pulau Borneo |
| Selat Melaka | Antara Semenanjung Malaysia dengan Pulau Sumatera (Indonesia); selat terpanjang di dunia |
| Selat Tebrau | Perairan sempit yang memisahkan Semenanjung Malaysia dengan Singapura |
Susunan lautan dari besar ke kecil: Pasifik, Atlantik, Hindi ... dan yang paling kecil ialah Artik (di Kutub Utara).
Jangan keliru: Lautan Selatan mengelilingi Antartika, manakala Lautan Artik di Kutub Utara. Selat Tebrau = Singapura; Selat Melaka = Sumatera.
Namakan selat yang memisahkan Semenanjung Malaysia dengan Singapura, dan lautan yang bersempadan dengan Asia, Afrika dan Australia.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Selat Tebrau; Lautan Hindi.
5.4Kesan pergerakan kerak bumi
Kerak bumi terbahagi kepada kepingan besar yang dipanggil plat: plat daratan dan plat lautan. Plat berada di atas lapisan mantel. Arus perolakan dalam mantel menyebabkan plat bergerak.
| Istilah | Maksud |
|---|---|
| Pertembungan | Perlanggaran antara plat-plat di kerak bumi |
| Pencapahan | Perpisahan dan pergerakan plat-plat di kerak bumi |
| Sesaran | Pergerakan plat secara berselisih di sepanjang garis gelinciran |
Lima kesan pergerakan kerak bumi
| Kesan | Punca / proses |
|---|---|
| Hanyutan benua | Pencapahan (pemisahan) plat mengubah kedudukan benua dengan sangat perlahan. |
| Gunung lipat | Daya mampatan: dua plat bertembung dari arah bertentangan, kerak bumi termampat dan berlipat. |
| Gunung bongkah | Gelinciran (sesaran) akibat daya tegangan atau mampatan; terbentuk juga lurah gelinciran. |
| Gempa bumi | Tekanan akibat pertembungan dan himpitan plat menghasilkan gegaran di sempadan plat. |
| Gunung berapi | Pertembungan dua plat mewujudkan zon benam; magma naik memenuhi rekahan. |
Hanyutan benua
Buku teks, Rajah 5.3, ms. 48.
Gunung lipat
Buku teks, Rajah 5.4 dan 5.5, ms. 49.
- Dua plat bergerak dan bertembung.
- Daya mampatan menolak dan menghimpit kerak bumi dari arah bertentangan.
- Kerak bumi termampat dan berlipat.
- Terbentuk banjaran gunung lipat.
Gunung bongkah
Buku teks, Rajah 5.6 dan 5.7, ms. 49.
- Kerak bumi mengalami gelinciran atau sesaran di sempadan plat (di daratan atau di lautan).
- Gelinciran berlaku akibat daya tegangan (menarik ke arah berlawanan) atau daya mampatan.
- Bahagian yang terangkat menjadi gunung bongkah; bahagian yang jatuh menjadi lurah gelinciran.
Daya mampatan = menolak ke dalam (→ ←) → gunung lipat. Daya tegangan = menarik ke luar (← →) → gunung bongkah dan lurah gelinciran.
Gempa bumi dan tsunami
Buku teks, Rajah 5.8, ms. 50.
- Gempa bumi berlaku apabila ada daya tekanan akibat pertembungan dan himpitan antara plat. Gegaran terhasil di sempadan plat.
- Gempa bumi di dasar laut boleh mengakibatkan tsunami, iaitu ombak besar.
- Gelombang tsunami boleh bergerak melebihi 800 km/j di laut dalam (selaju jet) dan boleh menyeberangi Lautan Pasifik dalam masa kurang daripada satu hari.
Gunung berapi
Buku teks, ms. 51.
- Dua plat bertembung dan mewujudkan zon benam.
- Satu plat terjunam ke bawah dan bertemu lapisan mantel, lalu membentuk magma.
- Plat yang terangkat membentuk gunung dan rekahan.
- Magma keluar memenuhi rekahan dan membentuk gunung berapi. Cecair panas yang mengalir keluar ialah lava.
Magma: batuan cair di bawah permukaan bumi. Lava: cecair panas yang mengalir dari gunung berapi. Tsunami: ombak besar akibat gegaran gempa bumi di dasar laut.
Menghadapi gempa bumi
| Kesan gempa bumi | Persediaan dan bantuan |
|---|---|
| Bangunan rosak dan runtuh Kecederaan dan kematian Tanah runtuh, jalan terputus Tsunami di kawasan pantai | Belajar cara melindungi diri (berlindung di bawah meja, jauhi tingkap) Sertai latihan kecemasan di sekolah Pindah ke kawasan tinggi jika ada amaran tsunami Hulurkan sumbangan wang, makanan dan pakaian kepada mangsa |
Plat bumi ditarik ke arah berlawanan (← →). Namakan daya ini dan bentuk muka bumi yang terhasil.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Daya tegangan. Terbentuk gunung bongkah dan lurah gelinciran.
Rumusan
| Topik | Perkara utama |
|---|---|
| 5.1 Sistem fizikal bumi | Atmosfera (udara), litosfera (kerak + atas mantel), hidrosfera (air), biosfera (benda hidup). Air 71%, darat 29%, keluasan 510 juta km². |
| 5.2 Struktur bumi | Kerak bumi (sial, sima) → mantel (2/3 jisim) → teras bumi (teras luar, teras dalam). |
| 5.3 Benua, lautan, laut utama dan selat | 7 benua (Asia terbesar, Australia paling mendatar). 5 lautan (Pasifik terbesar, Artik terkecil). 2 laut utama: Laut China Selatan, Laut Sulu. 2 selat: Selat Melaka, Selat Tebrau. |
| 5.4 Kesan pergerakan kerak bumi | Hanyutan benua, gunung lipat (mampatan), gunung bongkah (tegangan/sesaran), gempa bumi (dan tsunami), gunung berapi (zon benam, magma, lava). |