Geografi nota, bab 9

Petempatan di Malaysia

Buku teks Geografi Tingkatan 1 KSSM, halaman 96–107

Matlamat bab ini

Murid boleh membincangkan jenis petempatan di Malaysia: petempatan bandar dan petempatan luar bandar (9.1)
Murid boleh menjelaskan dengan contoh empat pola petempatan di Malaysia: berpusat, berkelompok, berjajar dan berselerak (9.2)
Murid boleh membezakan fungsi petempatan bandar dan luar bandar dari segi ekonomi, sosial dan kerajaan/governan (9.3)

9.1Jenis-jenis petempatan di Malaysia

Petempatan ialah kawasan kediaman tempat manusia tinggal. Penduduk bertambah setiap tahun, jadi kawasan petempatan juga berubah dan bertambah.

Petempatan di Malaysia terbahagi kepada dua jenis:

Petempatan bandar
Kawasan petempatan yang mempunyai jumlah penduduk yang padat.

Petempatan luar bandar
Kawasan petempatan yang mempunyai kepadatan penduduk yang rendah.

Bandingkan ciri-cirinya

Ciri	Petempatan bandar	Petempatan luar bandar
1. Jumlah penduduk	Melebihi 10 000 orang	Kurang daripada 10 000 orang
2. Kemudahan asas	Pelbagai (banyak)	Minimum (sedikit)
3. Kawasan kediaman	Berciri moden	Sederhana dan berciri tradisional
4. Kegiatan ekonomi	Perindustrian, perniagaan, pembinaan, pentadbiran, perkhidmatan	Terhad kepada pertanian, penternakan, industri desa

Bangunan tinggi dan rumah rapat di bandar raya Georgetown — Petempatan bandar: Bandaraya Georgetown, Pulau Pinang

Dua buah rumah kampung di tepi jalan dengan pokok di belakang — Petempatan bandar: Bandaraya Georgetown, Pulau Pinang

Foto: buku teks Geografi Tingkatan 1, ms. 98–99.

Nombor kunci: 10 000 orang. Lebih daripada 10 000 = bandar. Kurang daripada 10 000 = luar bandar.

Info Geografi

Bandaraya Miri (Sarawak) ialah bandar raya pertama di Malaysia yang bukan ibu negeri. Pada 20 Mei 2005, ia diberi gelaran "Bandaraya Peranginan".
Pelan Induk Pembangunan Luar Bandar (PIPLB) ialah langkah kerajaan untuk membangunkan kawasan luar bandar: ekonomi berdaya maju, masyarakat sejahtera dan persekitaran lestari.

Jangan tulis "luar bandar tiada kemudahan". Buku teks menyebut kemudahan asas yang minimum, iaitu ada tetapi sedikit.

Sebuah pekan mempunyai 14 500 orang penduduk dan banyak kedai serta pejabat. Apakah jenis petempatan ini? Berikan satu sebab.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Petempatan bandar. Jumlah penduduknya melebihi 10 000 orang (atau: kegiatan ekonominya perniagaan dan perkhidmatan).

9.2Pola petempatan di Malaysia

Pola petempatan ialah corak atau reka bentuk susunan kawasan kediaman manusia di sesuatu tempat atau kawasan.

Ada empat pola: berpusat, berkelompok, berjajar dan berselerak.

Bangunan rapat di persimpangan jalan raya — 1. Berpusat

Rumah tersusun dalam kumpulan di tepi jalan — 1. Berpusat

Rumah dalam satu deretan di sepanjang jalan dan tebing sungai — 3. Berjajar

Rumah berjauhan antara satu sama lain di kawasan hijau — 3. Berjajar

Rajah pola petempatan: buku teks Geografi Tingkatan 1, ms. 100–101.

Pola	Ciri-ciri	Di mana / contoh
Berpusat	Rumah atau bangunan dibina rapat di kawasan tumpuan penduduk. Ada pusat perniagaan, pelabuhan dan rumah ibadat.	Persimpangan jalan raya, taman perumahan. Contoh: Bandar Tun Razak (Kuala Lumpur)
Berkelompok	Rumah disusun secara berkelompok dan terancang.	Tanah rancangan FELDA: Felda Trolak (Perak), Felda Air Tawar (Johor), Felda Sahabat (Sabah)
Berjajar	Rumah dibina di sepanjang jalan raya, sungai atau tepi pantai. Tersusun secara deretan dan hampir seragam.	Pinggir laut dan sepanjang sungai. Contoh: Sungai Rajang (Sarawak), pesisir pantai Kuala Besut (Terengganu)
Berselerak	Rumah dibina berjauhan antara satu sama lain. Kelihatan bertaburan dan tidak seragam.	Kampung, kebun kecil getah dan sayur. Contoh: Bukit Tinggi (Pahang), Kundasang (Sabah)

Cara cepat mengenal pola pada rajah atau peta:

Bangunan rapat di persimpangan jalan: berpusat.
Rumah dalam kumpulan tersusun (blok, lorong): berkelompok.
Rumah mengikut satu garisan (jalan, sungai, pantai): berjajar.
Rumah jauh-jauh, tiada susunan: berselerak.

Jangan keliru antara berpusat dan berkelompok. Berpusat = bangunan rapat di satu tumpuan (pekan, persimpangan). Berkelompok = beberapa kumpulan rumah yang terancang, seperti tanah rancangan FELDA.

Rumah-rumah di sepanjang Sungai Rajang dibina dalam satu deretan. Namakan pola ini dan berikan satu lagi contoh kawasan yang mempunyai pola yang sama.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Pola berjajar. Contoh lain: pesisir pantai Kuala Besut (Terengganu).

Felda Sahabat di Sabah mempunyai pola petempatan apa? Berikan satu cirinya.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Berkelompok. Susun atur rumah secara berkelompok dan terancang.

9.3Fungsi petempatan bandar dan luar bandar

Fungsi petempatan ialah peranan sesuatu kawasan petempatan. Ada tiga jenis fungsi: ekonomi, sosial dan kerajaan/governan.

Fungsi petempatan bandar

Fungsi	Jenis bandar	Ciri ringkas	Contoh
Ekonomi (menjana pendapatan penduduk dan negara)	Bandar pelancongan	Pelbagai aktiviti pelancongan; kerja dalam perniagaan dan pelancongan	Port Dickson (N. Sembilan), Bandaraya Melaka
	Bandar pelabuhan	Urusan import dan eksport; kerja dalam perkapalan dan penguatkuasaan maritim	Pasir Gudang (Johor), Klang (Selangor), Georgetown (P. Pinang), Bintulu (Sarawak), Teluk Sepanggar (Sabah)
	Bandar perlombongan	Berkembang kerana penerokaan sumber mineral; kerja dalam perlombongan dan cari gali	Bintulu (Sarawak), Kerteh (Terengganu): petroleum dan gas asli
	Bandar perindustrian	Pelbagai kegiatan industri; kerja dalam pengeluaran, kejuruteraan dan teknikal	Shah Alam (Selangor), Perai (P. Pinang)
	Bandar teknologi maklumat	Mengembangkan ICT; kerja pemasaran dan pengaturcaraan komputer	Cyberjaya (Selangor), Taman Teknologi Malaysia (KL)
Sosial (menyediakan kemudahan perkhidmatan kepada penduduk)	Bandar diraja	Ada istana (kediaman rasmi sultan atau raja); kerja sampingan dari pelancongan	Pekan (Pahang), Kuala Kangsar (Perak), Arau (Perlis)
	Bandar satelit	Bandar sokongan kepada bandar utama	Petaling Jaya (Selangor), Senawang (N. Sembilan)
	Bandar pendidikan	Ada institusi pendidikan tinggi; kerja sebagai pensyarah atau kakitangan	Tanjung Malim (Perak): UPSI
Kerajaan/ governan (dasar kerajaan dan pentadbiran)	Bandar pentadbiran	Ibu negeri, ibu negara atau pusat pentadbiran	Putrajaya (Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan); ibu negeri Kota Kinabalu, Kuantan, Kangar
	Bandar pertahanan	Ada pangkalan tentera	Lumut (Perak), Port Dickson (N. Sembilan)
	Bandar sempadan	Pintu keluar masuk negara; pelancongan dan perdagangan rancak	Rantau Panjang (Kelantan), Padang Besar (Perlis)

Satu bandar boleh ada lebih daripada satu fungsi. Port Dickson ialah bandar pelancongan dan bandar pertahanan. Bintulu ialah bandar pelabuhan dan bandar perlombongan.

Bandar diraja, satelit dan pendidikan ialah fungsi sosial, bukan ekonomi. Bandar pertahanan dan sempadan ialah fungsi kerajaan/governan.

Namakan fungsi bandar bagi (a) Padang Besar, (b) Cyberjaya, (c) Lumut.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

(a) Bandar sempadan (kerajaan/governan). (b) Bandar teknologi maklumat (ekonomi). (c) Bandar pertahanan (kerajaan/governan).

Fungsi petempatan luar bandar

Fungsi	Huraian
Ekonomi	Pertanian (padi, getah, kelapa sawit, sayur-sayuran); penternakan (lembu, kambing, ikan air tawar); perlombongan (sumber mineral); industri desa (kraftangan, makanan)
Sosial	Rumah ibadat, klinik kesihatan, perkhidmatan pos, bekalan air dan elektrik
Kerajaan/governan	Urusan melalui pejabat penghulu, ketua kampung, tok batin, tuai rumah atau penggawa (wakil kerajaan). Balai raya ialah pusat kegiatan kemasyarakatan.

Fikir sejenak (aktiviti buku teks)

Bayangkan negara kita hanya ada petempatan luar bandar. Apa akan berlaku? Contoh jawapan: kurang kilang dan peluang pekerjaan, sukar mendapat universiti dan hospital besar, kurang perdagangan dengan negara lain, pendapatan negara rendah. Bandar dan luar bandar saling memerlukan: luar bandar membekalkan makanan dan bahan mentah, bandar menyediakan pekerjaan dan perkhidmatan.

Nyatakan dua kemudahan sosial dan dua wakil kerajaan di kawasan luar bandar.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Kemudahan sosial: rumah ibadat, klinik kesihatan, pejabat pos, bekalan air dan elektrik (mana-mana dua). Wakil kerajaan: penghulu, ketua kampung, tok batin, tuai rumah, penggawa (mana-mana dua).

Rumusan

Topik	Bandar	Luar bandar
Jenis	Penduduk > 10 000; kemudahan moden; kerja dalam pelbagai sektor	Penduduk < 10 000; kemudahan minimum; kerja terhad kepada sektor tertentu
Pola	Berpusat (Bandar Tun Razak); Berkelompok (Felda Trolak); Berjajar (Sungai Rajang, Kuala Besut); Berselerak (Bukit Tinggi, Kundasang)
Fungsi ekonomi	Perindustrian, pelabuhan, perlombongan, pelancongan, teknologi maklumat	Pertanian, penternakan, perlombongan, industri desa
Fungsi sosial	Pendidikan, satelit, diraja	Rumah ibadat, klinik, pejabat pos, telefon, bas dan teksi
Fungsi kerajaan/governan	Pentadbiran, pertahanan, sempadan	Pejabat penghulu, balai raya