Reka Bentuk dan Teknologi nota, bab 1

Pengenalan kepada reka bentuk dan teknologi

Buku teks Reka Bentuk dan Teknologi Tingkatan 1 KSSM (2016), halaman 1–29

Matlamat bab ini

Murid boleh mentakrifkan reka bentuk, teknologi, dan reka bentuk dan teknologi (1.1.1)
Murid boleh mengenal pasti elemen reka bentuk berdasarkan produk yang dipilih (1.1.2)
Murid boleh menjelaskan tujuh prinsip reka bentuk (1.1.3)
Murid boleh mengaplikasikan prinsip-prinsip reka bentuk dalam mereka bentuk objek asas (1.1.4)
Murid boleh membanding beza prinsip dan elemen reka bentuk (1.1.5)
Murid boleh meneroka kriteria reka bentuk yang baik (1.1.6)
Murid boleh membina objek asas menggunakan teknik pembenaman, pembuangan, penyatuan dan peleraian (1.1.7)
Murid boleh menyenaraikan kepentingan reka bentuk dan teknologi (1.2.1)
Murid boleh mengenal pasti peranan reka bentuk kepada individu, masyarakat, serta pengeluar dan negara (1.2.2)
Murid boleh menerangkan etika dalam reka bentuk (1.2.3)
Murid boleh meneroka kerjaya dalam bidang reka bentuk dan teknologi (1.2.4)
Murid boleh mentakrifkan invensi dan inovasi (1.3.1)
Murid boleh mengaplikasikan prinsip invensi dan inovasi dalam kerjaya reka bentuk (1.3.2)
Murid boleh meneroka invensi dan inovasi dalam reka bentuk terkini (1.3.3)

1.1Dunia reka bentuk

Tuala, sabun mandi, berus gigi, baju, kasut, kenderaan dan ubat-ubatan ialah contoh aplikasi reka bentuk dalam kehidupan. Semuanya bertujuan untuk memudahkan kehidupan manusia.

1.1.1 Definisi reka bentuk dan teknologi

Reka bentuk ialah pengetahuan tentang penyusunan bahan secara terancang untuk menghasilkan sesuatu produk yang memberi impak kepada kehidupan.

Teknologi ialah pengaplikasian ilmu sains dan matematik dengan menggunakan sumber semula jadi untuk dijadikan alat, tenaga atau sistem. Fungsi teknologi adalah untuk memudahkan tugasan manusia.

Reka bentuk dan teknologi ialah gabungan pengetahuan tentang penyusunan bahan secara terancang dengan mengaplikasikan pengetahuan sains dan matematik. Tujuannya adalah untuk memudahkan kehidupan manusia.

Reka bentuk yang dihasilkan haruslah berdaya saing dengan produk sedia ada dalam pasaran dan tidak mencemarkan alam sekitar.

Basikal lama beroda besar berubah menjadi basikal baharu — Perubahan reka bentuk basikal: lama ke baharu (Gambar rajah 1.1).

Pokok, kayu papan dan kerusi kayu — Teknologi mengubah bahan mentah (pokok) menjadi bahan boleh guna (kerusi) (Gambar rajah 1.2).

Gambar rajah 1.1 dan 1.2: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 2.

Bidang reka bentuk dan teknologi

Reka bentuk terbahagi kepada dua, iaitu reka bentuk konkrit (maujud) dan abstrak (mujarad).

Konkrit	Abstrak
Produk yang dapat dilihat dan dipegang	Produk yang boleh dilihat tetapi tidak boleh dipegang
Bidang pembuatan, mekanikal, elektrikal, elektronik, mekatronik dan pemakanan; pertanian (sistem fertigasi, akuaponik); tekstil (fesyen, hiasan dalaman)	Bidang perkhidmatan dan komunikasi

Bidang-bidang dalam reka bentuk (Jadual 1.1, ms. 3)
Konkrit		Abstrak
Teknologi	Seni	Perkhidmatan	Komunikasi
Peralatan	Seramik	Pengangkutan	Bahasa
Mesin	Masakan	Sewaan	Atur cara
Pertanian	Lukisan	Sistem pembelajaran	Bunyi, isyarat, dan suara
Pemakanan	Alat muzik	Proses dan langkah	Persuratan
Pakaian	Arca	Sistem pengairan	Pengiklanan
Persenjataan	Halus		Grafik
	Sulaman / anyaman

Terdapat dua kelompok besar reka bentuk, iaitu reka bentuk industri (besar-besaran) dan reka bentuk untuk persendirian (kecil-kecilan).

Pengiklanan dan grafik ialah reka bentuk abstrak (komunikasi), walaupun kita boleh melihatnya. Ujiannya: bolehkah produk itu dipegang?

Kelaskan sama ada reka bentuk konkrit atau abstrak: (a) kasut sukan (b) sistem pengangkutan bas sekolah (c) bunyi isyarat loceng sekolah.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

(a) Konkrit (pakaian, boleh dipegang). (b) Abstrak (perkhidmatan: pengangkutan). (c) Abstrak (komunikasi: bunyi, isyarat dan suara).

1.1.2 Elemen reka bentuk

Elemen ialah perkara yang dapat membantu menzahirkan idea seseorang dalam bentuk lukisan atau lakaran. Elemen reka bentuk perlu diketahui dahulu sebelum memulakan projek mereka bentuk.

Tujuh elemen reka bentuk: garisan, rupa, bentuk, tekstur, saiz, warna, ruang — Tujuh elemen reka bentuk (Rajah 1.1, ms. 4).

Hafal tujuh elemen dengan ayat ini: "Ga-Ru-Be-Te-Sa-Wa-Ru": Garisan, Rupa, Bentuk, Tekstur, Saiz, Warna, Ruang.

A. Garisan

Garisan ialah cantuman atau sambungan siri titik yang mempunyai ukuran panjang dan jarak. Fungsi garisan dalam reka bentuk:

Fungsi garisan	Contoh
(a) Membahagikan dua ruang kawasan bagi menarik perhatian ke lokasi tertentu	Pelan lantai bilik tidur, jadual
(b) Menunjukkan pergerakan arah atau aliran	Laluan papan tanda
(c) Menunjukkan perhubungan antara elemen	Gear serong, gear heliks
(d) Mewakili ketegangan antara dua titik	Garisan lurus pada tali gitar
(e) Menunjukkan kestabilan dan kerehatan	Garisan melintang pada batu-bata
(f) Menunjukkan keseimbangan	Garisan menegak pada tali jam
(g) Menunjukkan daya gerakan yang dinamik	Garisan serong pada kotak
(h) Mewakili gerakan dan tenaga yang berpadu	Paip air
(i) Garisan tebal menunjukkan objek itu dekat; garisan nipis atau halus menunjukkan objek itu jauh	Lukisan

(b) Arah atau aliran

(d) Ketegangan antara dua titik

(e) Kestabilan dan kerehatan

(f) Keseimbangan

(g) Daya gerakan yang dinamik

(h) Gerakan dan tenaga yang berpadu

Foto: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 4–5.

B. Rupa

Rupa ialah hasil pertemuan antara hujung garisan dengan permulaannya. Rupa mempunyai permukaan yang rata dan bergaris luar (outline), bersifat 2D (tidak berjisim) dan mempunyai luas. Terdapat dua kategori rupa:

Rupa geometri: mempunyai sudut dan penjuru, contohnya bulatan, segi empat sama, segi tiga, pentagon dan heksagon.
Rupa organik: mempunyai permukaan yang bebas dan tidak terikat pada bentuk yang khusus (seperti bentuk daun atau awan).

Enam belas rupa geometri 2D dari bulatan hingga dekagon — Rupa geometri (2D) (Rajah 1.3).

Rajah: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 5.

C. Bentuk

Bentuk ialah objek yang mempunyai ruang, isi padu, dan mempunyai lebih dari satu permukaan (3D). Dua jenis bentuk:

Bentuk konkrit: objek yang mempunyai bentuk dan boleh dipegang.
Bentuk abstrak atau ilusi: bentuk yang kelihatan 3D dalam gambar (contohnya catan).

Jangan keliru: rupa = 2D (rata, ada garis luar sahaja); bentuk = 3D (ada isi padu).

D. Tekstur

Tekstur atau jalinan memberikan impak atau kesan terhadap orang yang melihat sesuatu permukaan, dan boleh juga dirasai melalui sentuhan. Contoh: kasar, licin, halus, kesat, lembut, keras dan berkilat. Tekstur terbahagi kepada jalinan tampak dan jalinan sentuh.

Permukaan keratan kayu dan batu-batu kecil — Contoh-contoh tekstur (Gambar foto 1.1).

E. Saiz

Saiz ialah ukuran atau dimensi bagi sesuatu objek. Saiz menunjukkan kesan perbezaan jarak, panjang, tinggi dan kedalaman objek.

Botol air 2 liter dan 500 mililiter — Perbandingan dari segi saiz (Gambar foto 1.2).

F. Warna

Warna ialah kesan melalui pembalikan cahaya ke atas sesuatu objek. Kesannya sampai kepada mata, emosi, dan psikologi orang yang melihat. Warna terbahagi kepada tiga kumpulan:

Kumpulan	Warna	Cara terhasil
Warna primer (warna asas / warna utama)	Merah, kuning, biru	Tidak boleh dihasilkan daripada campuran warna lain
Warna sekunder	Jingga, hijau, ungu	Campuran dua warna primer (merah + kuning = jingga)
Warna tertier	Merah jingga, kuning jingga, kuning hijau, hijau biru, biru ungu, merah ungu	Campuran warna primer dengan warna sekunder di sebelahnya

Roda warna 12 segmen: primer, sekunder dan tertier — Roda warna. Setiap warna tertier terletak di antara warna primer dan warna sekunder yang membentuknya.

Warna panasTerang dan jelas; suasana ceria, riang dan bersemangat. Dari merah hingga kuning.

Warna sejukRedup, tenang dan damai; menyejukkan mata. Dari ungu hingga hijau.

Foto: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 8.

G. Ruang

Ruang ialah kawasan kosong yang dikelilingi oleh elemen garisan bagi menampakkan objek dengan lebih jelas. Keluasan ruang menjadikan reka bentuk lebih terserlah dan menarik. Dua jenis ruang:

Ruang nyata atau fizikal: ruang sebenar di antara dua objek yang berhampiran.
Ruang ilusi atau tampak: ruang gambar yang terhasil apabila objek dihasilkan dalam bentuk lukisan.

Bingkai gambar: bingkai ialah ruang positif, kawasan putih di tengah ialah ruang negatif — Jenis-jenis ruang: ruang positif (bingkai) dan ruang negatif (kawasan kosong di tengah) (Rajah 1.5).

Rajah: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 8.

Sebuah botol air mempunyai permukaan yang licin, berwarna biru dan berisi padu 1.5 liter. Namakan tiga elemen reka bentuk dalam ayat ini.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Tekstur (licin), warna (biru), saiz (1.5 liter). Bentuk juga diterima kerana botol ialah objek 3D.

1.1.3 Prinsip reka bentuk

Prinsip reka bentuk ialah konsep atau aturan yang digunakan pada elemen reka bentuk bagi memudahkan pembinaan sesuatu objek agar visual yang dihasilkan menjadi menarik, selesa serta memberi kepuasan kepada pelanggan.

Tujuh prinsip reka bentuk (Rajah 1.6, ms. 9): keringkasan, harmoni, keseimbangan, pengulangan, kontras, kepelbagaian, dan kesatuan.

Prinsip	Maksud
Keseimbangan	Dua jenis: keseimbangan simetri (formal) mempunyai persamaan pada kedua-dua belah bahagiannya; keseimbangan asimetri (tidak formal) tidak sama pada kedua-dua belah tetapi kelihatan lebih menarik dan mempunyai daya tarikan tersendiri.
Pengulangan	Penyusunan semula objek secara berulang-ulang dari segi saiz dan bentuk, dalam bentuk bersudut (pola), susunan bersiri, selari atau berjejari. Tujuannya menghasilkan pola atau corak.
Kontras	Perbezaan ketara pada ciri elemen: tekstur (kasar dan licin), kedudukan (kiri dan kanan), warna (terang dan gelap), saiz (besar dan kecil), bentuk (bulat atau bersegi), ruang (jauh dan dekat). Tujuannya menyerlahkan perbezaan, menarik perhatian dan memberi fokus.
Kepelbagaian	Penggunaan pelbagai gaya, nilai, dan idea yang berbeza dalam sesuatu reka bentuk untuk menambah daya tarikan.
Kesatuan	Semua bahagian elemen bergabung untuk membentuk imej, tema atau idea yang sempurna.
Keringkasan	Idea yang kompleks diolah semula dalam bentuk visual yang lebih ringkas. Terlalu banyak idea dalam satu objek mengelirukan dan sukar diingati.
Harmoni	Sesuatu yang memberikan keamanan dan kedamaian, melalui susun atur berulangan unsur yang seimbang dan saling berkaitan, seperti ton warna yang hampir sama.

Rantai leher yang sama di kiri dan kanan garis tengah

Keseimbangan simetri

Sofa yang tidak sama di kiri dan kanan garis tengah

Keseimbangan asimetri

Jam berwarna-warni dan pensel disusun berjejari

Pengulangan

Kereta mainan berwarna terang dan dua sofa berbeza saiz

Kontras (warna dan saiz)

Gambar ikan berwarna-warni dan pelbagai bentuk

Kepelbagaian

Kesatuan

Keringkasan

Harmoni

Foto: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 9–11.

Kontras dan kepelbagaian bukan perkara sama. Kontras = dua ciri yang sangat berbeza diletakkan bersama (hitam dengan putih). Kepelbagaian = banyak gaya, nilai dan idea dalam satu reka bentuk.

Sebuah poster mempunyai tulisan kuning terang di atas latar belakang hitam supaya mudah dibaca dari jauh. Prinsip reka bentuk apakah yang digunakan?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Kontras (warna terang dan gelap) untuk menarik perhatian dan memberi fokus.

1.1.4 Aplikasi prinsip reka bentuk dalam mereka bentuk objek asas

Sebelum melakar suatu produk, kuasai prinsip reka bentuk dahulu. Mulakan dengan satu prinsip. Contoh: mereka bentuk jam dinding berbentuk jam tangan.

Langkah 1: Pilih elemen rupa yang sesuai, misalnya bulat dan oktagon. Lakarkan elemen itu.
Langkah 2: Pastikan lakaran itu mengikut prinsip reka bentuk, contohnya ringkas dan seimbang.

Empat langkah melakar jam: garisan jejari, oktagon, bulatan, tali — Langkah-langkah awal melakar objek asas berbentuk jam (dilukis semula daripada Rajah 1.7). Langkah 5 ialah perincian lakaran (nombor, jarum dan tekstur tali).

Garisan binaan digunakan untuk mendapatkan bentuk awal produk sebelum dihitamkan menjadi nyata. Garisan ini tidak kelihatan pada jarak 1 meter dari pelukis.

Lakaran lima langkah membina jam dinding berbentuk jam tangan — Rajah 1.7: aplikasi prinsip reka bentuk menggunakan objek asas.

Rajah: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 12.

Kesimpulan Rajah 1.7

Prinsip dalam jam dinding ini: ringkas pada rupa dan bentuk jam, kesatuan pada jarumnya, pengulangan dan harmoni pada tali dan tepi jam, di samping elemen bentuk, saiz dan ruang.

1.1.5 Membanding beza prinsip dan elemen reka bentuk

	Elemen	Prinsip
Maksud	Unsur yang membantu membina sesuatu produk	Peraturan, panduan, dan falsafah yang menggunakan elemen untuk pembentukan produk
Senarai (7)	Garisan, rupa, bentuk, tekstur, saiz, warna, ruang	Keseimbangan, pengulangan, kontras, kepelbagaian, kesatuan, keringkasan, harmoni
Contoh pada kasut sekolah	Garisan pada tali, tekstur kanvas yang kasar, warna putih	Keseimbangan simetri (kasut kiri dan kanan), pengulangan lubang tali

Cara mudah: elemen ialah "bahan" yang anda nampak (garisan, warna...). Prinsip ialah "cara" anda menyusun bahan itu (seimbang, berulang, ringkas...).

1.1.6 Kriteria reka bentuk yang baik

Kriteria merujuk pada asas pertimbangan yang digunakan untuk menentukan nilai sesuatu rekaan reka bentuk.

Kriteria (Rajah 1.8)	Huraian
Kecenderungan inovasi	Menjadikan produk itu unik dan lebih berdaya saing daripada produk sedia ada dalam pasaran.
Kreativiti	Melibatkan idea baharu dalam menghasilkan produk. Dapat memperbaiki fungsi produk sedia ada supaya lebih baik atau lebih pelbagai fungsinya.
Keaslian reka bentuk	Menekankan unsur simbolik, emosi, estetika, dan penampilan produk serta tidak meniru produk sedia ada.
Kekuatan kualiti dan kebolehpasaran	Produk tidak mudah rosak atau hancur; kualiti ditentukan oleh ketahanannya semasa digunakan. Dengan dua kriteria ini, produk mudah memasuki pasaran.
Ergonomik	Ciri keselesaan pada produk. Contohnya kerusi yang memberikan keselesaan dan mengelakkan kesakitan pinggang dan leher.

Kecenderungan inovasi

Kerusi bulat dengan rak buku di sekelilingnya

Kreativiti

Kekuatan kualiti dan kebolehpasaran

Kerusi pejabat dengan sandaran kepala dan tangan

Ergonomik

Foto: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 14.

Lima kriteria: K-K-K-K-E: Kecenderungan inovasi, Kreativiti, Keaslian reka bentuk, Kekuatan kualiti dan kebolehpasaran, Ergonomik.

1.1.7 Membina objek asas

Pembinaan objek asas bermula dengan memilih beberapa bentuk geometri asas (bongkah) seperti bulat, silinder, segi tiga dan poligon, lalu digabungkan menjadi objek yang baharu.

Enam belas bentuk asas 3D: kubus, sfera, piramid, prisma, silinder, kon dan lain-lain — Contoh bentuk asas (Rajah 1.9, ms. 15).

Teknik pembinaan objek

Teknik	Maksud	Rajah
A. Pembenaman	Sesuatu objek asas dimasukkan ke dalam objek yang lain.
B. Pembuangan	Bahagian yang tidak dikehendaki dibuang, dengan cara dikerat, ditebuk atau dicungkil keluar.
C. Penyatuan	Mencantumkan dua atau lebih objek tanpa pembuangan atau pembenaman, biasanya dengan paku, skru, glu dan rivet. Boleh bertindih pada tempat yang sama atau pada bahagian bucu atau sebahagian sahaja.
D. Peleraian	Objek asas dileraikan sehingga menjadi objek baharu yang lebih ringkas.

Rajah: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 16.

Pembenaman memasukkan objek ke dalam objek lain. Penyatuan hanya mencantumkan objek (dengan paku, skru, glu) tanpa membuang atau memasukkan apa-apa.

Ali menebuk lubang bulat pada sekeping papan untuk dijadikan tempat letak cawan. Teknik pembinaan objek apakah yang digunakan?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Pembuangan (bahagian yang tidak dikehendaki ditebuk keluar).

1.2Kepentingan reka bentuk dan teknologi

Tujuan utama reka bentuk adalah untuk dijadikan asas dalam penghasilan produk sebenar yang bermanfaat untuk kehidupan manusia. Kepentingannya tertumpu kepada pengguna, masyarakat, dan negara. Contohnya, televisyen bukan dicipta oleh seorang pencipta tetapi oleh beberapa orang pakar dalam bidang elektronik, gelombang radio, kaca, elektrik serta reka bentuk.

1.2.1 Senarai kepentingan reka bentuk dan teknologi

Menyumbang kepada perkembangan teknologi moden.
Menyumbang kepada pembangunan sosial, sains, dan perniagaan.
Memenuhi kehendak individu dan masyarakat.
Memudahkan urusan kerja melalui pengubahsuaian.
Memupuk nilai invensi, inovasi, dan kreatif.
Membuka laluan kerjaya dan pekerjaan.

Kepentingan mengikut bidang pengguna dan sektor (ms. 18)
Bidang	Subbidang
Industri	Kewangan, mesin, pembinaan, pengilangan, dan perlombongan
Kejuruteraan	Bangunan, penjagaan alam sekitar, kejuruteraan awam, bahan, biokimia, bioperubatan, elektrik, elektronik, kimia, komputer, mekanikal, nuklear, ruang angkasa, kaji logam, pembuatan, perisian komputer, pertanian, dan petroleum
Kesihatan dan Keselamatan	Bioinformatik, bioteknologi, farmaseutikal, bioperubatan, keselamatan, kimia formatik, kesihatan, perlindungan kebakaran, pemakanan, dan pakaian
Maklumat dan Komunikasi	Grafik, komunikasi, pengimejan, dan muzik
Kediaman	Peralatan di rumah seperti periuk dan sudu; pengeluaran makanan seperti pembungkusan, bekas atau tempat minuman; pendidikan seperti papan tulis, projektor, dan pen
Olahraga dan Rekreasi	Alatan perkhemahan, kelengkapan sukan, sukan, dan taman permainan
Pengangkutan	Ruang angkasa, lautan, kenderaan bermotor, pengangkutan darat, udara dan air serta kapal angkasa lepas
Sains Gunaan	Elektronik, fizik kejuruteraan, kecerdasan buatan, bahan, optik, seramik, mikro, nano, tenaga, teknologi hijau, nuklear, dan pengkomputeran
Ketenteraan	Bom, kejuruteraan angkatan laut, darat dan udara, senjata api, dan kelengkapan tentera

1.2.2 Peranan reka bentuk

Reka bentuk memberi manfaat kepada pengguna dan menguntungkan pengeluar. Peranan reka bentuk ditekankan kepada tiga kelompok sasaran (Rajah 1.10):

Individu	Masyarakat	Pengeluar dan Negara
Memberikan kebebasan memilih mengikut kemampuan dan keperluan Menjadikan pengguna lebih kreatif, mudah melakukan tugas, dan menerima manfaat daripada sumber alam ciptaan Tuhan Menggunakan sumber alam secara terhad dengan bijak dan optimum tanpa pembaziran Memupuk sikap bersyukur kerana kehidupan semakin dipermudah Menghasilkan reka bentuk yang serba boleh dan kaya dengan idea	Melindungi dan memelihara etika sosial Menyokong, melindungi, dan mempelbagaikan etika budaya Melahirkan nilai-nilai estetika Melahirkan masyarakat yang kreatif dalam penggunaan sumber Membentuk masyarakat yang lebih bertamadun dan berdaya maju	Mengeluarkan produk berjenama negara Melindungi hak cipta rakyat Meningkatkan pendapatan negara Menjadi aset negara yang berharga Menjaga maruah dan keselamatan negara Menjadi penanda aras sebagai negara maju

"Kerajaan menggalakkan pengeluaran kereta jenama tempatan." Peranan reka bentuk ini memberi manfaat kepada kelompok sasaran yang mana?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Pengeluar dan Negara: mengeluarkan produk berjenama negara (dan meningkatkan pendapatan negara).

1.2.3 Etika dalam reka bentuk

Etika ialah nilai murni yang menjadi pegangan dan amalan seseorang pereka bentuk supaya hasil ciptaannya tidak memudaratkan dirinya dan pengguna.

Etika	Maksud
A. Keaslian	Mereka produk dengan usaha sendiri, bukan memplagiat atau meniru hasil kerja orang lain.
B. Jujur	Jujur dalam menentukan harga produk untuk mencari keuntungan tanpa membebankan pengguna. Produk tidak mempunyai agenda lain yang terselindung.
C. Bermanfaat	Produk memberikan manfaat kepada pengguna. Semakin ramai menggunakannya, semakin bermanfaat produk itu.
D. Mesra alam sekitar	Menggunakan sumber semula jadi tanpa menjejaskan alam sekitar. Gunakan alatan atau bahan yang boleh dikitar semula.
E. Selamat digunakan	Menghasilkan produk yang selamat diguna dan tidak memberi kesan sampingan kepada pengguna.

Bermanfaat: inovasi yang memudahkan pengguna.

Mesra alam sekitar: botol plastik dikitar semula menjadi pasu mini.

Jaket hitam dan jaket kuning berpantul cahaya

Selamat digunakan: jaket tanpa pemantul cahaya tidak sesuai pada waktu malam.

Foto: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 20.

Info: harta intelek

Sistem perlindungan harta intelek memberikan hak eksklusif kepada pemiliknya untuk membuat, menggunakan, mengedar, menjual, dan mengimport. Harta intelek yang dilindungi di Malaysia ialah paten, cap dagangan, hak cipta, dan reka bentuk perindustrian.

1.2.4 Kerjaya dalam bidang reka bentuk dan teknologi

Kerjaya (Jadual 1.3)	Tugas secara am
Arkitek	Merancang reka bentuk dan pelan pembangunan
Pereka bentuk automotif	Mereka bentuk badan kenderaan dan keselesaan memandu
Pereka bentuk kejuruteraan	Mereka bentuk litar elektrik, mesin, bangunan, dan jentera
Pereka bentuk grafik	Mereka bentuk lukisan, logo, dan iklan
Pereka bentuk fesyen	Mereka bentuk fesyen pakaian manusia dan haiwan serta hiasan
Pereka bentuk permainan	Mereka bentuk alat, muka dan perisian permainan komputer
Pereka bentuk persembahan makanan	Mereka bentuk persembahan kek dan roti
Pereka bentuk industri	Mereka bentuk peralatan dan sistem
Pereka bentuk pengajaran	Mereka bentuk langkah pengajaran
Pereka bentuk hiasan dalaman	Mereka bentuk hiasan dalam bangunan dan bilik
Seni bina landskap	Mereka bentuk hiasan taman
Pereka bentuk lampu	Mereka bentuk lampu dan cara pemasangannya
Pereka bentuk produk	Mereka bentuk peralatan untuk kegunaan awam
Pereka bentuk perkhidmatan	Menyediakan perkhidmatan yang boleh diberi kepada orang ramai

Hiasan taman hasil rekaan seni bina landskap.

Lampu bacaan yang boleh diubah-ubah kedudukannya.

Foto: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 21.

Siapakah yang mereka bentuk persembahan kek perkahwinan bertingkat? Siapakah yang merancang pelan sebuah sekolah baharu?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Pereka bentuk persembahan makanan. Arkitek.

1.3Invensi dan inovasi dalam reka bentuk

Produk reka bentuk diilhamkan melalui invensi, inovasi, dan kreativiti. Rekaan mesti mengambil kira nilai kemanusiaan dan tidak mendatangkan kemudaratan kepada kehidupan.

Logo Penerbangan Malaysia Berhad (MAB) diinovasikan daripada bentuk wau bulan.

Masjid Putra: satu inovasi bentuk geometri.

Pemacu pena (pendrive) dicipta pada tahun 2001 oleh rakyat Malaysia, Datuk Pua Khein Seng dari Sekinchan, Selangor.

Foto: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 22.

1.3.1 Definisi invensi dan inovasi

Invensi ialah kaedah dan proses mencari jalan untuk menghasilkan produk atau perkhidmatan yang baharu serta belum pernah wujud sebelumnya. Ia diperoleh melalui eksperimen, pengamatan secara tidak sengaja atau melalui kajian.

Inovasi ialah pengubahsuaian terhadap produk sedia ada supaya menjadi lebih baik, menjimatkan, bertenaga, dan bermakna serta mesra pengguna. Inovasi berlaku apabila terdapat penambahbaikan terhadap fungsi, corak, sistem atau rupa bentuk produk.

Sesuatu produk tidak lagi dipanggil invensi apabila usianya melebihi 10 tahun atau banyak orang telah biasa menggunakannya.

Garis masa: radio 1901, pemacu pena 2001, produk X 2020, sekarang 2026 — Umur produk dihitung dari tahun ciptaan hingga sekarang. Produk yang berumur lebih daripada 10 tahun, atau sudah biasa digunakan ramai, tidak lagi dipanggil invensi.

Radio kayu lama tahun 1901 — Invensi: radio oleh Marconi sekitar tahun 1901 (Gambar foto 1.13). Kini radio ialah produk yang lazim.

Radio kaset berubah menjadi aplikasi radio di telefon pintar — Inovasi: radio kini boleh diakses melalui Internet (Gambar rajah 1.3).

Foto: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 23.

Di peringkat komersial, inovasi ialah pembangunan produk yang mempunyai unsur kreatif dan berdaya saing di pasaran. Tujuannya menjadikan produk berfungsi secara paling maksimum pada kos yang munasabah.

Invensi = baharu, belum pernah wujud. Inovasi = produk sedia ada diubah suai menjadi lebih baik. Menambah fungsi kamera pada telefon ialah inovasi, bukan invensi.

Sebuah syarikat mencipta produk pertama di dunia pada tahun 2014. Pada tahun 2026, adakah produk itu masih dipanggil invensi? Tunjukkan kiraan anda.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

2026 − 2014 = 12 tahun. 12 tahun melebihi 10 tahun, jadi produk itu tidak lagi dipanggil invensi.

1.3.2 Aplikasi prinsip invensi dan inovasi dalam kerjaya reka bentuk

Prinsip invensi, inovasi, dan reka bentuk termasuklah penjimatan tenaga, penggunaan tenaga yang boleh diperbaharui, dan penjimatan masa mencari kelemahan produk yang masih boleh diperbaiki. Contohnya, pengeluar telefon pintar hanya perlu mengubah warna, fungsi, dan cara kendalian supaya telefon jenama itu terus diminati.

Bidang	Contoh
A. Pertahanan	Robot pengesan periuk api: digunakan tanpa memudaratkan manusia. Juga persenjataan, komunikasi, perekodan, dan pengawasan.
B. Pendidikan	Kamus digital dan tablet pembelajaran; peralatan latihan amali, alatan sukan, alat tayangan multimedia.
C. Kesihatan	Peranti pengukuran tekanan darah mudah alih, ubat-ubatan, peralatan pengukuran tahap kesihatan, jam pengukur degupan jantung.
D. Pembuatan	Pencetak 3D dan pen 3D; gentian karbon menggantikan logam dalam pembuatan kereta.
E. Teknologi maklumat	Telefon pintar: menulis dengan jejari, berkomunikasi, dan melakukan tugas kawalan dan pemantauan melalui Internet.

Robot beroda rantai dengan lengan pengesan

Robot pengesan periuk api

Kamus digital dan tablet pembelajaran

Jam pengukur degupan jantung

Pencetak 3D

Pen 3D

Foto: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 24–25.

Dahulu pereka mengambil masa yang lama untuk mengukur, mengerat, menggerudi, menyambung, melicin, dan mewarna model. Dengan pencetak 3D dan pen 3D, kerja itu dapat dilakukan dengan hanya menekan butang arahan.

1.3.3 Invensi dan inovasi dalam reka bentuk terkini

Reka bentuk terus berkembang, tetapi manusia tidak dibenarkan mencipta sesuatu yang bercanggah dengan norma masyarakat, budaya, dan agama.

A. Telefon pintar pengesan gempa bumi

Ahli seismologi dan pemaju aplikasi menghasilkan aplikasi percuma Android, MyShake, yang menggunakan telefon pintar untuk mengesan gempa bumi. Aplikasi ini mengambil dan mentafsir aktiviti gempa bumi yang berdekatan, menganggarkan lokasi gempa bumi, dan menyatakan magnitud pada masa sebenar (real-time). Maklumat dihantar ke pangkalan data pusat untuk dianalisis oleh ahli seismologi.

Telefon pintar memaparkan graf gegaran — Telefon aplikasi pintar pengesan gempa bumi (Gambar foto 1.20).

B. Pengesan ergo (ergo sensor)

Pengesan ergo menunjukkan sama ada kedudukan badan anda lurus atau bongkok, supaya punggung, pinggang, dan mata tidak menjadi letih. Kameranya menganalisis kedudukan anda, memaparkan masa yang sesuai untuk berdiri dan berehat, dan memutuskan kuasa bekalan elektrik secara automatik apabila anda meninggalkan skrin.

Murid terlalu dekat dengan komputer riba (50 cm) dan pengguna duduk pada jarak 50 hingga 100 cm daripada monitor — Kiri: jarak yang terlalu dekat. Kanan: jarak dan ketinggian yang betul (Gambar foto 1.21).

Foto: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 26.

Nyatakan dua cara pengesan ergo membantu pengguna komputer.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Mana-mana dua: menunjukkan sama ada kedudukan badan lurus atau bongkok; mengelakkan punggung, pinggang dan mata menjadi letih; memaparkan masa yang sesuai untuk berdiri dan berehat; memutuskan bekalan elektrik secara automatik apabila pengguna meninggalkan skrin.

Rumusan

Topik	Perkara penting
Definisi	Reka bentuk: penyusunan bahan secara terancang untuk menghasilkan produk yang memberi impak. Teknologi: aplikasi ilmu sains dan matematik dengan sumber semula jadi menjadi alat, tenaga atau sistem.
Bidang	Konkrit (dilihat dan dipegang: teknologi, seni); abstrak (dilihat tetapi tidak dipegang: perkhidmatan, komunikasi).
Elemen (7)	Garisan, rupa, bentuk, tekstur/jalinan, saiz, warna, ruang.
Prinsip (7)	Keseimbangan, pengulangan, kontras, kepelbagaian, kesatuan, keringkasan, harmoni.
Kriteria (5)	Kecenderungan inovasi, kreativiti, keaslian reka bentuk, kekuatan kualiti dan kebolehpasaran, ergonomik.
Teknik pembinaan objek (4)	Pembenaman, pembuangan, penyatuan, peleraian.
Peranan (3 kelompok)	Individu; masyarakat; pengeluar dan negara.
Etika (5)	Keaslian, jujur, bermanfaat, mesra alam sekitar, selamat digunakan.
Invensi / inovasi	Invensi: baharu, belum pernah wujud (bukan lagi invensi selepas 10 tahun). Inovasi: pengubahsuaian produk sedia ada supaya lebih baik.
Aplikasi dalam kerjaya	Pertahanan, pendidikan, kesihatan, pembuatan, teknologi maklumat.