Sains notesnota, bab 4
Pembiakan
Notes made with reference toNota dibuat dengan rujukan kepada TextbookBuku teks Sains Tingkatan 1 (KSSM), pageshalaman 88-134
What this chapter coversMatlamat bab ini
- Saya boleh membandingkan dan membezakan pembiakan seks dengan pembiakan aseks bagi haiwan dan tumbuhan (4.1.1)
- Saya boleh menaakul kepentingan pembiakan (4.1.2)
- Saya boleh mensyukuri kebolehan membiak untuk menyambung zuriat sebagai kurniaan Tuhan (4.1.3)
- Saya boleh mengenal pasti struktur dan fungsi sistem pembiakan lelaki dan perempuan (4.2.1)
- Saya boleh berkomunikasi mengenai perubahan fizikal yang berlaku semasa akil baligh (4.2.2)
- Saya boleh membandingkan dan membezakan gamet jantan dengan gamet betina dalam sistem pembiakan (4.2.3)
- Saya boleh berkomunikasi mengenai kitar haid dan urutan perubahan pada dinding uterus semasa haid (4.3.1)
- Saya boleh menghubungkaitkan waktu subur kitar haid dengan proses persenyawaan (4.3.2)
- Saya boleh mewajarkan kepentingan menguruskan kebersihan diri semasa haid (4.3.3)
- Saya boleh berkomunikasi mengenai proses persenyawaan dan penempelan embrio (4.4.1)
- Saya boleh mewajarkan kepentingan dan fungsi plasenta dan tali pusat (4.4.2)
- Saya boleh memerihalkan perkembangan zigot kepada embrio dan seterusnya kepada fetus dalam tempoh kehamilan sehingga kelahiran (4.4.3)
- Saya boleh menghubungkaitkan kepentingan pengambilan makanan yang berkhasiat kepada kesihatan ibu dan fetus semasa kehamilan (4.5.1)
- Saya boleh mewajarkan kepentingan mengelakkan diri daripada mengambil bahan yang boleh memudaratkan fetus (4.5.2)
- Saya boleh mewajarkan kebaikan penyusuan susu ibu kepada perkembangan bayi berbanding susu formula (4.5.3)
- Saya boleh menyedari bahawa setiap makhluk yang bernyawa mempunyai hak untuk hidup walaupun masih dalam kandungan (4.5.4)
- Saya boleh berkomunikasi mengenai kemandulan dan cara-cara untuk mengatasinya (4.6.1)
- Saya boleh membezakan kaedah pencegahan kehamilan (4.6.2)
- Saya boleh menyedari kepentingan pemeriksaan kesihatan dan mendapat rawatan segera apabila menghadapi masalah sistem pembiakan (4.6.3)
- Saya boleh mengkritik penyalahgunaan pengetahuan tentang kaedah pencegahan kehamilan dan kesannya kepada masyarakat (4.6.4)
- Saya boleh berkomunikasi mengenai struktur dan fungsi setiap bahagian bunga (4.7.1)
- Saya boleh mewajarkan proses pendebungaan (4.7.2)
- Saya boleh memerihalkan proses persenyawaan dan menerangkan pembentukan biji benih dan buah pada tumbuhan (4.7.3)
- Saya boleh memerihalkan proses percambahan biji benih (4.7.4)
- Saya boleh menyelesaikan masalah apabila percambahan tidak berlaku (4.7.5)
4.1Pembiakan seks dan aseks
Pembiakan ialah proses penghasilan individu baharu oleh organisma hidup. Pembiakan ialah ciri asas bagi setiap organisma hidup.
Pembiakan dibahagikan kepada dua jenis. Perbezaan utamanya ialah sama ada sel pembiakan (gamet) terlibat atau tidak.
| Pembiakan seks | Pembiakan aseks | |
|---|---|---|
| Sel pembiakan | Terlibat (sperma dan ovum) | Tidak terlibat |
| Bilangan induk | Dua (jantan dan betina) | Satu |
| Persenyawaan | Berlaku | Tidak berlaku |
| Anak | Berbeza daripada induknya dan menunjukkan variasi genetik | Seiras secara genetik dengan induknya; tiada variasi |
| Berlaku kepada | Manusia, haiwan peringkat tinggi (mamalia, burung, ikan, reptilia, amfibia) dan tumbuhan berbunga | Organisma ringkas (Amoeba, Paramecium, Hydra) dan tumbuhan (bawang, halia, ubi kentang) |
Pembiakan seks dan persenyawaan
Pembiakan seks melibatkan dua induk. Induk jantan mempunyai testis yang menghasilkan gamet jantan, iaitu sperma. Induk betina mempunyai ovari yang menghasilkan gamet betina, iaitu ovum.
Persenyawaan ialah percantuman nukleus gamet jantan dengan nukleus gamet betina untuk membentuk zigot.
| Persenyawaan dalam | Persenyawaan luar | |
|---|---|---|
| Nukleus gamet jantan bercantum dengan nukleus gamet betina | di dalam badan induk betina | di luar badan induk betina |
| Tempat berlaku percantuman | Induk jantan membebaskan gamet jantan di dalam badan induk betina | Induk jantan membebaskan sperma dan induk betina membebaskan ovum di dalam air |
| Proses | Gamet jantan dibebaskan ke dalam organ pembiakan betina yang ada gamet betina dan bercantum membentuk zigot | Gamet jantan biasanya berenang menuju ke arah telur dan bercantum dengan gamet betina |
| Contoh | Manusia, mamalia, burung, reptilia, pepatung | Ikan |
Rajah 4.2 dan 4.3 daripada buku teks Sains Tingkatan 1 (KSSM), m.s. 93.
Jenis pembiakan aseks
Dalam pembiakan aseks hanya satu induk terlibat dan persenyawaan tidak berlaku.
| Jenis | Apa yang berlaku | Contoh |
|---|---|---|
| Belahan dedua | Satu sel induk membahagi kepada dua sel anak (nukleus membahagi, kemudian sitoplasma membahagi). | Amoeba, Paramecium, bakteria |
| Pertunasan | Tunas terbentuk pada badan organisma. Tunas bermula sebagai struktur yang berkembang dan kemudian terputus untuk membentuk individu baharu. | Hydra, yis |
| Penjanaan semula | Individu baharu yang lengkap berkembang daripada fragmen organisma tertentu yang terpotong. | Cacing pipih, tapak sulaiman, Planaria |
| Pembentukan spora | Spora dihasilkan di dalam sporangium. Sporangium pecah dan spora yang halus serta ringan disebarkan oleh angin. Spora yang sampai di tempat yang lembap tumbuh menjadi tumbuhan baharu. | Alga, kulat, paku pakis |
| Pembiakan vegetatif | Tumbuhan baharu terhasil daripada bahagian vegetatif tumbuhan induk selain bunga: akar, batang atau daun. | Lobak merah, strawberi, halia, ubi keladi, ubi kentang |
Pembiakan vegetatif
Jadual pembiakan vegetatif daripada buku teks, m.s. 96.
Ubi kentang dan halia ialah batang bawah tanah, bukan akar. Bawang ialah batang dengan akar adventitius. Lobak merah ialah akar. Setawar membiak melalui daun (tunas tumbuh di tepi daun).
Kultur tisu ialah contoh bioteknologi dalam penghasilan individu baharu. Teknik ini menghasilkan tanaman baharu dalam tempoh yang singkat (Eksplorasi Sains, m.s. 94).
Kepentingan pembiakan
- Menambahkan bilangan organisma sesuatu spesies. Kegagalan menghasilkan individu baharu boleh menyebabkan kepupusan.
- Menurunkan maklumat genetik kepada generasi baharu.
- Menjamin kelangsungan (kemandirian) spesies.
Kebolehan membiak ialah satu kurniaan Tuhan yang patut disyukuri. Membuang bayi ialah perbuatan yang sangat kejam dan tidak sepatutnya berlaku; bayi yang dilahirkan ialah penyambung zuriat manusia.
Seorang petani memotong sebahagian halia lalu menanamnya. Apakah jenis pembiakan ini dan bagaimanakah tumbuhan baharu berbanding tumbuhan induk?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Pembiakan vegetatif (aseks, daripada batang bawah tanah). Tumbuhan baharu seiras secara genetik dengan induknya.
4.2Sistem pembiakan manusia
Manusia membiak secara seks. Sistem pembiakan lelaki dan sistem pembiakan perempuan kedua-duanya penting: pasangan tidak dapat melahirkan zuriat jika sistem pembiakan salah seorang daripada mereka gagal berfungsi.
Sistem pembiakan lelaki
Rajah 4.6 dan 4.7: buku teks m.s. 98.
| Bahagian | Fungsi |
|---|---|
| Testis | Menghasilkan gamet jantan (sperma) dan hormon seks jantan |
| Skrotum | Memegang dan melindungi testis |
| Duktus sperma | Menyalurkan sperma dari testis ke uretra di dalam badan |
| Vesikel semen | Merembeskan bendalir yang mengandungi nutrien untuk sperma |
| Kelenjar prostat | Menghasilkan cecair yang berkhasiat dan melindungi sel sperma |
| Uretra | Salur untuk mengeluarkan sperma dan air kencing keluar dari badan |
| Zakar | Memindahkan sperma ke dalam faraj perempuan semasa persetubuhan |
Sistem pembiakan perempuan
Rajah 4.8 dan 4.9: buku teks m.s. 99.
| Bahagian | Fungsi |
|---|---|
| Ovari | Menghasilkan gamet betina (ovum) dan hormon seks wanita |
| Tiub Falopio | Tempat persenyawaan antara sperma dengan ovum berlaku |
| Uterus (rahim) | Tempat embrio berkembang dan membesar |
| Serviks | Mengeluarkan mukus untuk memudahkan sperma berenang ke dalam uterus |
| Faraj | Menerima sperma dan menjadi saluran bayi dilahirkan |
Perubahan fizikal semasa akil baligh
Akil baligh ialah peringkat permulaan sistem pembiakan menjadi matang dan menghasilkan sel pembiakan. Lelaki mencapai akil baligh pada umur kira-kira 14 hingga 17 tahun; perempuan lebih awal, iaitu antara 10 hingga 12 tahun.
| Lelaki | Perempuan | |
|---|---|---|
| Suara | Peti suara (larinks) membesar dan suara menjadi garau | - |
| Badan | Misai dan janggut mula tumbuh; bulu tumbuh di muka, ketiak dan dada | Buah dada membesar; punggung mula padat dan lebar; bulu tumbuh di bahagian ketiak |
| Organ pembiakan | Testis menghasilkan sperma dan hormon seks; bulu tumbuh di bahagian sulit; zakar dan skrotum mula membesar | Ovari menghasilkan ovum dan hormon seks; bulu tumbuh di bahagian sulit; kitaran haid bermula |
Semasa akil baligh, remaja boleh mengalami masalah badan berbau kerana kelenjar peluh menjadi lebih aktif. Mandi dengan kerap membantu menjaga kebersihan diri.
Perbandingan gamet jantan dengan gamet betina
Rajah 4.12: buku teks m.s. 102.
| Sperma | Ovum | |
|---|---|---|
| Dihasilkan oleh | Testis | Ovari |
| Jenis gamet | Gamet jantan | Gamet betina |
| Saiz | Sel yang paling kecil di dalam badan lelaki | Sel yang paling besar di dalam badan perempuan (diameter kira-kira 0,1 mm) |
| Pergerakan | Boleh bergerak (ekor) | Tidak boleh bergerak sendiri |
| Bilangan | Kira-kira 60 juta setiap sentimeter padu semen | Biasanya satu setiap bulan |
Persamaan: kedua-duanya sel pembiakan seks dan nukleusnya membawa maklumat genetik serta pewarisan untuk diturunkan kepada zuriat.
Seorang wanita mengalami kerosakan pada kedua-dua ovarinya. Adakah dia masih boleh hamil secara semula jadi? Terangkan.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Tidak. Ovari menghasilkan ovum. Tanpa ovum, persenyawaan tidak boleh berlaku.
4.3Kitar haid
Haid ialah peluruhan lapisan dinding uterus dan darah yang mengalir melalui faraj.
Kitar haid ialah siri perubahan pada dinding uterus dan ovari, termasuk pembentukan dan pembebasan telur yang matang. Kitar haid perempuan normal kira-kira 28 hari dan berbeza-beza mengikut individu.
Kitar haid ialah siri perubahan pada dinding uterus dan ovari, termasuk pembentukan dan pembebasan telur yang matang. Kitar haid perempuan normal kira-kira 28 hari dan berbeza-beza mengikut individu.
Rajah 4.14: buku teks m.s. 104.
| Hari | Fasa | Apa yang berlaku |
|---|---|---|
| 1 - 5 | Fasa haid | Lapisan dinding uterus, salur darah dan ovum yang tidak tersenyawa terluluh dan disingkirkan apabila haid bermula. |
| 6 - 11 | Fasa pemulihan | Dinding uterus mula dibina semula dan menebal. Salur darah mula terbentuk untuk menerima penempelan sel yang telah disenyawakan. |
| 12 - 17 | Fasa subur | Ovum dibebaskan dari ovari pada hari ke-14 (pengovulan). Dinding uterus dan salur darah terus berkembang. Jika ada sperma, persenyawaan mungkin berlaku. |
| 18 - 28 | Fasa prahaid | Dinding uterus terus menebal dan kaya dengan salur darah. Jika berlaku persenyawaan, penempelan embrio terjadi di dinding uterus. Jika tidak, kitar haid berulang semula. |
Rajah 4.15: buku teks m.s. 105.
Pengovulan ialah pelepasan ovum yang telah matang dari ovari. Ia biasanya berlaku pada hari ke-14 dalam kitar haid 28 hari.
Contoh bekerja: mencari fasa subur
Haid Aishah bermula pada 3 Mac dan kitar haidnya 28 hari.Hari 1 = 3 Mac, maka pengovulan (hari ke-14) = 3 + 13 = 16 Mac.
Fasa subur (hari 12 - 17) = 14 Mac hingga 19 Mac. Haid seterusnya bermula pada hari ke-29 = 31 Mac.
Kitar haid dikawal oleh otak dan sistem endokrin yang membebaskan hormon. Faktor yang mempengaruhinya: pengambilan nutrien, perubahan berat badan secara mendadak, perubahan emosi dan tekanan mental. Haid berhenti apabila seorang perempuan mencapai menopaus (umur 48 - 55 tahun).
Kepentingan menguruskan kebersihan diri semasa haid
Penjagaan kebersihan diri memastikan sistem pembiakan tidak dijangkiti mikroorganisma seperti bakteria, virus dan kulat.
- Menukar tuala wanita 3 - 4 kali sehari untuk menghindari jangkitan bakteria dan virus yang boleh menyebabkan jangkitan saluran kencing (UTI).
- Mandi dengan kerap untuk membersihkan tubuh badan.
Mandi, membasuh rambut dan makan atau minum sejuk tidak dilarang semasa haid. Menjaga kebersihan diri ialah perkara yang penting.
Kitar haid tidak stabil
Kitar haid yang tidak stabil ialah apabila seorang wanita tidak mengalami haid setiap bulan, kitar haid terlalu panjang atau terlalu pendek, atau fasa haid melebihi 15 hari. Puncanya: pertambahan berat badan, masalah hormon, gangguan emosi, senaman yang berlebihan dan ketumbuhan di dalam rahim.
| Kesan | Penjelasan |
|---|---|
| Kemandulan | Tanda masalah sistem pembiakan; rawatan yang lambat boleh menyebabkan penyakit serius seperti kanser ovari, serviks dan uterus |
| Kesukaran merancang keluarga | Sukar menentukan hari subur, jadi sukar merancang atau mencegah kehamilan |
| Masalah kesihatan seperti anemia | Haid yang berpanjangan menyebabkan kehilangan darah yang banyak; badan menjadi lemah dan mudah pengsan |
Dalam fasa manakah seorang perempuan paling berkemungkinan hamil? Mengapa?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Fasa subur (hari 12 - 17), kerana ovum dibebaskan pada kira-kira hari ke-14 dan boleh disenyawakan jika ada sperma.
4.4Persenyawaan dan kehamilan
Rajah 4.17: buku teks m.s. 108.
- Sperma berenang memasuki faraj ketika persetubuhan.
- Jika ovum hadir di tiub Falopio, persenyawaan mungkin berlaku. Nukleus sperma bercantum dengan nukleus ovum membentuk zigot.
- Zigot membahagi menjadi satu bebola sel yang disebut embrio. Embrio akan menempel di dinding uterus (penempelan).
Embrio yang menempel terus berkembang menjadi fetus yang menyerupai manusia (bayi). Proses ini dinamakan kehamilan. Selepas kira-kira 38 minggu, fetus dilahirkan melalui faraj.
Zigot → embrio → fetus → bayi. Embrio dipanggil fetus pada kira-kira minggu ke-10.
| Minggu | Perkembangan |
|---|---|
| 1 - 4 | Tangan dan kaki mula terbentuk; embrio mempunyai ekor yang kecil |
| 7 - 9 | Hidung, telinga dan jari akan kelihatan |
| 10 - 19 | Embrio kelihatan seperti bayi dan kini dipanggil fetus |
| 20 - 37 | Fetus semakin kelihatan menyerupai bayi |
| 38 - 40 | Fetus terbentuk dengan lengkap dan badannya berputar supaya kepalanya menuju ke arah serviks. Dinding berotot uterus mengecut dengan kuat, amnion pecah dan bendalir amnion dibebaskan. Fetus ditolak keluar melalui faraj. |
Plasenta, tali pusat dan amnion
Rajah 4.19: buku teks m.s. 110.
| Bahagian | Fungsi |
|---|---|
| Plasenta | Tempat pertukaran nutrien, oksigen, karbon dioksida dan bahan kumuh antara darah ibu dengan darah fetus |
| Tali pusat | Tiub yang menghubungkan fetus dengan plasenta; ada salur darah untuk mengangkut darah kepada dan daripada fetus |
| Amnion | Membran yang membentuk pundi dan mengandungi bendalir |
| Bendalir amnion | Bertindak sebagai kusyen untuk menyerap gegaran dan mencegah fetus daripada kecederaan |
| Dinding uterus | Dinding berotot; tempat embrio menempel dan berkembang |
Selepas penempelan embrio, haid tidak berlaku lagi kerana dinding uterus tidak luruh (Jawapan Praktis Formatif 4.4).
Nyatakan fungsi amnion, plasenta dan tali pusat.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Amnion: membran yang membentuk pundi dan mengandungi bendalir. Plasenta: tempat pertukaran nutrien, oksigen, karbon dioksida dan bahan buangan antara darah ibu dengan darah fetus. Tali pusat: tiub yang menghubungkan fetus kepada plasenta.
4.5Faktor yang mempengaruhi perkembangan fetus dan bayi
Pemakanan wanita hamil
Wanita hamil memerlukan makanan yang berkhasiat dan seimbang. Keperluan kalori dan nutrien dalam sehari lebih tinggi berbanding wanita tidak hamil (Rajah 4.20, m.s. 111).
| Nutrien | Wanita hamil | Wanita tidak hamil |
|---|---|---|
| Karbohidrat | 11 592 kJ | 9 450 kJ |
| Protein | 85 g | 39 g |
| Kalsium | 1 000 - 1 500 mg | 400 - 500 mg |
| Vitamin A | 900 µg | 750 µg |
| Ferum | 15 mg | 10 mg |
| Vitamin C | 50 mg | 30 mg |
| Kelas makanan | Contoh | Fungsi |
|---|---|---|
| Karbohidrat dan lemak | Nasi, roti, mentega, keju | Membekalkan tenaga untuk aktiviti harian |
| Protein | Ayam, daging, ikan, susu, keju | Pertumbuhan sel baharu dalam fetus |
| Kalsium dan fosforus | Ikan bilis, keju, susu | Pembentukan tulang fetus yang sihat; memelihara tulang dan gigi wanita hamil |
| Ferum | Hati, daging merah, ikan | Pembentukan hemoglobin sel darah merah untuk mencegah anemia |
| Asid folik | Brokoli, bayam, kacang tanah | Perkembangan sistem saraf fetus yang sempurna |
| Vitamin C | Buah-buahan sitrus, jambu batu, kubis, tomato | Menyihatkan kulit fetus dan wanita hamil; mencegah penyakit gusi berdarah |
| Serat | Bijirin, sayur-sayuran, buah-buahan | Mencegah sembelit |
Bayi di dalam kandungan menyerap kalsium daripada badan ibu untuk pertumbuhan tulang dan giginya. Itulah sebab gigi dan tulang wanita hamil lebih mudah mereput jika kalsiumnya tidak mencukupi.
Bahan yang memudaratkan fetus
| Bahan | Kesan yang mungkin berlaku |
|---|---|
| Rokok | Bayi bersaiz kecil; risiko kematian bayi semasa kelahiran tinggi; terencat akal dan cacat fizikal; lahir pramatang; keguguran fetus |
| Minuman beralkohol | Sindrom Alkohol Fetus; fetus terencat; fungsi otak, sistem saraf dan jantung musnah |
| Dadah | Fetus berkemungkinan cacat |
Ciri-ciri bayi yang menghidap Sindrom Alkohol Fetus: berat badan kecil, ukuran kepala kecil, terencat akal dan rupa paras yang cacat.
Kepentingan susu ibu
Bayi yang baharu lahir bergantung kepada susu sebagai sumber nutrien. Susu ibu ialah makanan terbaik kerana lebih berkhasiat berbanding susu formula.
- Mengandungi segala keperluan makanan bayi.
- Mempunyai antibodi yang melindungi bayi daripada sesetengah penyakit.
- Hubungan bayi dengan ibu menjadi erat, penting untuk emosi bayi.
- Penghadaman bayi lebih baik berbanding susu formula.
Setiap makhluk yang bernyawa mempunyai hak untuk hidup walaupun masih dalam kandungan. Seorang ibu haruslah memastikan bayinya mendapat nutrien yang mencukupi dan mengelakkan bahan yang memudaratkan.
Namakan dua bahan yang tidak boleh diambil oleh wanita hamil dan satu kesan setiap satu.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Mana-mana dua: rokok (bayi bersaiz kecil / lahir pramatang), minuman beralkohol (Sindrom Alkohol Fetus), dadah (fetus cacat).
4.6Kemandulan dan pencegahan kehamilan
Kemandulan ialah ketidakupayaan seseorang untuk melahirkan anak. Pasangan yang sudah berusaha lebih daripada setahun tetapi masih tidak berjaya disarankan mendapatkan rawatan doktor.
| Punca kemandulan lelaki | Punca kedua-duanya | Punca kemandulan wanita |
|---|---|---|
| Testis tidak menghasilkan sperma; bilangan sperma tidak mencukupi; kualiti sperma rendah; mati pucuk | Hormon tidak seimbang; organ seks cacat atau dijangkiti penyakit; masalah kesihatan seperti kencing manis | Ovari tidak dapat menghasilkan ovum; tiub Falopio tersumbat; uterus yang tidak normal; ketumbuhan dalam uterus |
Kaedah mengatasi kemandulan
| Kaedah | Digunakan apabila |
|---|---|
| Rawatan hormon | Individu mengalami ketidakseimbangan hormon |
| Pembedahan | Wanita mempunyai tiub Falopio tersumbat atau lelaki mempunyai saluran duktus sperma tersumbat |
| Persenyawaan in vitro (IVF) | Wanita mempunyai tiub Falopio tersumbat. Ovum dikeluarkan dari ovari lalu disenyawakan oleh sperma di luar badan dalam bekas kaca. Embrio yang terbentuk dimasukkan semula ke dalam uterus. Bayi yang lahir dipanggil bayi tabung uji. |
Robert Edwards memenangi Hadiah Nobel pada tahun 2010 kerana menghasilkan kaedah IVF. Bayi tabung uji pertama, Louise Brown, dilahirkan pada 25 Julai 1978.
Kaedah pencegahan kehamilan
Pasangan yang merancang keluarga boleh menggunakan kaedah berikut (Rajah 4.25, m.s. 117).
| Kaedah | Cara ia berfungsi |
|---|---|
| Pil pencegah hamil | Menghalang proses pengovulan |
| Implan | Dimasukkan pada bahagian kulit bawah lengan; membebaskan hormon yang menghalang ovari daripada menghasilkan ovum |
| Kondom | Dipakai pada zakar sebelum persetubuhan; menghalang sperma memasuki faraj semasa ejakulasi |
| Alat kontraseptif dalam uterus (IUCD) | Dimasukkan ke dalam uterus untuk mengelakkan penempelan ovum yang telah disenyawakan |
| Vasektomi (lelaki) | Kedua-dua duktus sperma dipotong dan diikat melalui pembedahan supaya tiada sperma yang dipancutkan semasa ejakulasi |
| Ligasi (perempuan) | Kedua-dua tiub Falopio dipotong dan diikat melalui pembedahan supaya ovum tidak disenyawakan oleh sperma |
Vasektomi untuk lelaki (duktus sperma). Ligasi untuk perempuan (tiub Falopio). Jangan keliru.
Pemeriksaan kesihatan
Individu digalakkan membuat pemeriksaan kesihatan sekurang-kurangnya sekali setahun bermula pada usia 40 tahun. Pemeriksaan (ujian saringan) mengesan simptom awal penyakit kronik pada sistem pembiakan. Kanser rahim, kanser serviks dan kanser prostat boleh dirawat jika dapat dikesan lebih awal. Pemeriksaan juga mengurangkan risiko masalah kesihatan yang memerlukan kos rawatan tinggi, dan nasihat doktor membantu memilih kaedah pencegahan kehamilan yang betul dan selamat.
Tiub Falopio seorang isteri tersumbat. Cadangkan satu kaedah yang dapat membantu pasangan itu mendapat zuriat.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Persenyawaan in vitro (IVF), atau pembedahan untuk membuka tiub yang tersumbat.
4.7Pembiakan tumbuhan
Struktur dan fungsi bahagian bunga
Rajah 4.26: buku teks m.s. 120.
| Bahagian | Fungsi |
|---|---|
| Stamen (anter + filamen) | Organ pembiakan jantan bunga; anter menghasilkan gamet jantan dalam butir debunga |
| Pistil (stigma + stil + ovari dengan ovul) | Organ pembiakan betina bunga; stigma menerima butir debunga, stil menghubungkan stigma dengan ovari, ovul mengandungi gamet betina |
| Ranggi | Biasanya berwarna-warni untuk menarik perhatian serangga dan haiwan |
| Sepal | Biasanya berwarna hijau dan melindungi bunga pada peringkat kudup |
Jenis bunga
Kebanyakan bunga ialah bunga biseks: ia mempunyai kedua-dua stamen dan pistil dalam bunga yang sama. Bunga uniseks hanya mengandungi stamen atau pistil sahaja. Contoh bunga uniseks: bunga jagung dan bunga betik (hanya bunga betina yang menghasilkan buah dan biji benih).
Jadual 4.5: buku teks m.s. 121.
Pendebungaan
Pendebungaan ialah proses pemindahan butir debunga matang dari anter ke stigma. Anter yang matang pecah dan membebaskan butir debunga.
Rajah 4.27: buku teks m.s. 122.
| Pendebungaan sendiri | Pendebungaan kacuk |
|---|---|
| Butir debunga dipindahkan ke stigma bunga yang sama, atau ke bunga lain pada pokok yang sama | Butir debunga dipindahkan ke stigma bunga pada pokok lain daripada spesies pokok yang sama |
Agen pendebungaan
| Haiwan dan serangga | Angin | |
|---|---|---|
| Cara | Butir debunga melekat pada paruh, badan atau kaki haiwan yang hinggap untuk menghisap nektar | Butir debunga yang ringan ditiup angin dan sampai ke stigma bunga |
| Ciri-ciri bunga | Ranggi besar dan berwarna-warni; mempunyai nektar dan berbau harum; butir debunga kasar dan melekit | Berwarna putih atau pudar; stigma panjang dan berbulu; butir debunga banyak, kecil, licin dan ringan; filamen dan stil panjang |
| Contoh | Durian, rambutan, betik, bunga raya, bunga matahari, bunga ros | Jagung, rumput, padi |
Kelebihan pendebungaan kacuk
Pendebungaan kacuk menggabungkan bahan genetik daripada dua pokok induk yang sama spesies. Kelebihannya: pokok lebih sihat dan dapat menyesuaikan diri dengan persekitaran; pokok baharu mempunyai daya tahan tinggi terhadap perosak dan penyakit; tanaman mempunyai varieti baharu; biji benih lebih berkualiti. Agensi seperti MARDI dan MPOB menjalankan penyelidikan untuk meningkatkan kualiti dan kuantiti hasil pertanian.
| Pokok | Pokok induk | Pokok kacukan | Sifat pokok kacukan |
|---|---|---|---|
| Kelapa sawit | Pisifera dan Dura | Tenera | Hasil buah dan isi lebih banyak, tempurung nipis |
| Betik | Subang 6 dan Sunrise Solo | Eksotika | Hasil buah lebih manis dan berisi |
| Jagung | Jagung manis dari Taiwan dan Mexico | Masmadu | Buah lebih manis, besar; tahan penyakit dan kemarau |
| Padi | Siam-29 dan Pebifun | Malinja | Hasil padi lebih banyak dan masak lebih cepat |
Jadual 4.6: buku teks m.s. 126.
Persenyawaan, biji benih dan buah
Rajah 4.31: buku teks m.s. 126.
- Butir debunga jatuh ke atas stigma.
- Tiub debunga tumbuh ke arah ovari membawa gamet jantan.
- Tiub debunga menembusi ovul dan gamet jantan bercantum dengan gamet betina (persenyawaan).
- Ovul dalam ovari berkembang menjadi biji benih dan ovari menjadi buah; bahagian bunga yang lain layu dan gugur.
Struktur biji benih
Biji benih terdiri daripada embrio yang dilapisi kulit biji (testa). Biji benih ada dua jenis: dikotiledon (contoh kacang hijau) dan monokotiledon (contoh jagung, dengan endosperma).
Rajah 4.32 dan 4.33: buku teks m.s. 127.
| Bahagian | Struktur | Fungsi |
|---|---|---|
| Kulit biji | Testa | Melindungi biji benih |
| Hilum | Tempat biji benih melekat pada buah | |
| Mikropil | Liang kecil yang membenarkan air dan udara memasuki biji benih | |
| Embrio | Plumul | Bahagian embrio yang berkembang menjadi pucuk |
| Radikel | Bahagian embrio yang berkembang menjadi akar | |
| Kotiledon / endosperma | Menyimpan dan membekalkan makanan untuk percambahan biji benih |
Percambahan biji benih
Semasa percambahan, testa pecah. Radikel muncul dan tumbuh ke bawah membentuk akar; plumul tumbuh ke atas menjadi pucuk.
Rajah 4.34 dan 4.35: buku teks m.s. 128.
Syarat percambahan biji benih
Biji benih memerlukan air, udara dan suhu yang sesuai. Eksperimen 4.1 (m.s. 129 - 130) menguji hipotesis ini. Pemboleh ubah dimanipulasikan: kehadiran air, udara dan suhu; pemboleh ubah bergerak balas: percambahan biji benih; pemboleh ubah dimalarkan: jenis biji benih.
Rajah 4.37: buku teks m.s. 129 - 130.
| Tabung didih | Air | Udara | Suhu yang sesuai | Percambahan |
|---|---|---|---|---|
| A (kapas lembap, suhu bilik) | Ada | Ada | Ada | Bercambah (kawalan) |
| B (kapas kering) | Tiada | Ada | Ada | Tidak bercambah |
| C (air didih yang disejukkan + minyak masak) | Ada | Tiada | Ada | Tidak bercambah |
| D (kapas lembap, dalam peti sejuk) | Ada | Ada | Tiada | Tidak bercambah |
Tabung didih A ialah kawalan eksperimen. Dalam tabung didih C, air dididihkan untuk mengeluarkan udara terlarut dan minyak masak membentuk lapisan yang menghalang udara masuk semula ke dalam air.
Biji kacang hijau yang diletakkan di atas kapas kering selama seminggu tidak bercambah. Bagaimanakah biji itu boleh dibuat bercambah?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Basahkan kapas dengan air (biji benih memerlukan air) dan biarkan pada suhu bilik yang sesuai dengan udara yang cukup.
Ringkasan
| Ingat | Fakta penting |
|---|---|
| Seks dengan aseks | Seks: dua induk, gamet, persenyawaan, variasi. Aseks: satu induk, tiada gamet, anak seiras |
| Jenis aseks | Belahan dedua, pertunasan, penjanaan semula, pembentukan spora, pembiakan vegetatif |
| Gamet | Sperma (testis): paling kecil, boleh bergerak. Ovum (ovari): paling besar, tidak boleh bergerak |
| Tempat berlaku | Persenyawaan: tiub Falopio. Penempelan dan perkembangan: uterus |
| Kitar haid (28 hari) | Haid 1 - 5, pemulihan 6 - 11, subur 12 - 17 (pengovulan hari ke-14), prahaid 18 - 28 |
| Perkembangan | Zigot → embrio → fetus (minggu ke-10) → kelahiran (kira-kira 38 minggu) |
| Plasenta / tali pusat / bendalir amnion | Pertukaran bahan / hubungan fetus dengan plasenta / kusyen penyerap gegaran |
| Pencegahan kehamilan | Pil (halang pengovulan), implan, kondom, IUCD (halang penempelan), vasektomi (lelaki), ligasi (perempuan) |
| Bunga | Stamen = anter + filamen (jantan). Pistil = stigma + stil + ovari (betina) |
| Selepas persenyawaan | Ovul → biji benih; ovari → buah |
| Percambahan memerlukan | Air, udara dan suhu yang sesuai |
Cabaran Minda (m.s. 103): berapa banyak ovum?
Seorang wanita membebaskan satu ovum setiap 28 hari selama 35 tahun.35 tahun = 35 × 365 = 12 775 hari; 12 775 ÷ 28 = 456,25.
Kira-kira 456 ovum (jika diambil 13 kali setahun, 13 × 35 = 455).