Sains notesnota, bab 1
Biodiversiti
Notes made with reference toNota dibuat dengan rujukan kepada TextbookBuku teks Sains Tingkatan 2 (KSSM), pageshalaman 2-19
What this chapter coversMatlamat bab ini
- Saya boleh menghuraikan maksud biodiversiti dan menyatakan kepentingannya (1.1.1)
- Saya boleh mewajarkan keperluan pengurusan biodiversiti yang berkesan dan menyatakan cara memeliharanya (1.1.2)
- Saya boleh mencirikan kumpulan taksonomi utama haiwan dan tumbuhan (1.2.2)
- Saya boleh membezakan organisma dan membina kekunci dikotomi berdasarkan ciri-cirinya (1.2.1)
1.1Kepelbagaian Organisma
Biodiversiti ialah kepelbagaian organisma, sama ada mikroorganisma, haiwan atau tumbuhan. Biodiversiti wujud akibat kepelbagaian habitat dan cuaca. Organisma yang berbeza mempunyai ciri-ciri yang berbeza untuk menyesuaikan diri dan bermandiri di habitat masing-masing.
Malaysia ialah salah satu daripada 12 buah negara megabiodiversiti di dunia. Iklim khatulistiwa yang sesuai menjadikan Malaysia habitat bagi pelbagai jenis organisma. Biodiversiti juga merangkumi kepelbagaian pada peringkat genetik, iaitu kepelbagaian gen dalam spesies mikroorganisma, haiwan atau tumbuhan.
Kepentingan biodiversiti
Biodiversiti ialah khazanah yang tidak ternilai dan warisan alam semula jadi yang harus dikekalkan.
| Kepentingan | Contoh |
|---|---|
| Sumber makanan | Haiwan dan tumbuhan membekalkan pelbagai sumber makanan kepada manusia |
| Keseimbangan alam | Kitar nutrien, pendebungaan dan interaksi antara organisma mewujudkan keseimbangan alam |
| Tempat rekreasi | Kawasan yang kaya dengan biodiversiti boleh dibangunkan sebagai tempat rekreasi |
| Perubatan | Tumbuhan herba digunakan secara meluas untuk membuat ubat-ubatan dan kosmetik |
| Bahan mentah industri | Kayu balak, buluh dan rotan ialah hasil hutan untuk membuat alat muzik, perabot dan membina bangunan |
| Pendidikan | Penyelidikan saintifik terhadap mikroorganisma, haiwan dan tumbuhan mengembangkan ilmu dan mencipta teknologi terkini |
Hari Biodiversiti Sedunia disambut pada 22 Mei setiap tahun.
Pengurusan biodiversiti secara berkesan
Kita memerlukan bahan mentah seperti kayu balak untuk pembangunan, tetapi aktiviti penyahhutanan perlu dikawal. Tanpa kawalan, haiwan kehilangan habitat dan sumber makanan, dan spesies boleh pupus. Biodiversiti boleh dipelihara dengan:
- mengharamkan pembunuhan atau perdagangan haiwan dan tumbuhan yang endemik dan terancam melalui Akta Perlindungan Hidupan Liar 1972;
- melindungi habitat dengan mewujudkan taman negara, taman laut, hutan simpan dan santuari hidupan liar;
- program pembiakan, seperti tapak semaian anak-anak benih untuk membantu penghutanan semula dan pusat penetasan penyu.
Spesies endemik ialah spesies yang hidup berkelompok di habitat yang terbatas di sesebuah lokasi tertentu. Contoh di Malaysia: bunga pakma, periuk kera (Nepenthes rajah), penyu belimbing, harimau Malaya dan gajah pygmy (gajah kerdil Borneo).
| Pemuliharaan in situ | Pemuliharaan ex situ | |
|---|---|---|
| Maksud | Mengekalkan spesies di habitat asal | Mengekalkan spesies di luar habitat asal |
| Contoh | Taman negara, hutan simpan kekal, taman laut | Zoo, taman botani |
Endemik tidak sama dengan terancam. Spesies endemik hanya hidup di lokasi yang terbatas; spesies terancam berisiko menjadi pupus. Spesies endemik mudah terancam kerana habitatnya kecil.
Sebuah zoo membiakkan haiwan terancam di luar habitat asalnya. Adakah ini pemuliharaan in situ atau ex situ?
Tunjukkan jawapanSembunyikan jawapan
Pemuliharaan ex situ, kerana spesies dikekalkan di luar habitat asal.
Aktiviti 1.1 (buku teks m.s. 6): berbincang dalam kumpulan tentang faktor yang mengancam haiwan dan tumbuhan, dan cara memelihara spesies endemik dan terancam.
1.2Pengelasan Organisma
Dua kumpulan utama organisma ialah haiwan dan tumbuhan. Setiap kumpulan dikelaskan kepada kumpulan yang lebih kecil berdasarkan ciri sepunya dan ciri yang berbeza. Haiwan dikelaskan kepada invertebrata dan vertebrata.
Invertebrata (tiada tulang belakang)
| Kumpulan | Ciri | Contoh |
|---|---|---|
| Tanpa kaki, badan tanpa segmen | Badan tidak dibahagi kepada segmen | Span, buran, karang laut, planaria, siput |
| Tanpa kaki, badan bersegmen | Badan dibahagi kepada beberapa segmen | Cacing pita, cacing tanah, lintah |
| Tiga pasang kaki | Badan bersegmen; kulit keras (rangka luar) | Semut, kupu-kupu, lipas |
| Lebih daripada tiga pasang kaki | Badan bersegmen; kulit keras (rangka luar) | Labah-labah, belangkas, udang, lipan, kala jengking |
Serangga ialah kumpulan haiwan yang paling besar, dengan 950 000 spesies. Kira kakinya: serangga mempunyai tiga pasang kaki; labah-labah mempunyai empat pasang.
Vertebrata (ada tulang belakang)
Poikiloterma ialah organisma yang suhu badannya berubah-ubah mengikut suhu persekitaran. Homoioterma ialah haiwan yang suhu badannya malar dan bebas daripada pengaruh suhu persekitaran. Vertebrata terdiri daripada ikan, amfibia, reptilia, burung dan mamalia.
| Kumpulan | Suhu badan | Penutup badan | Pernafasan | Telur dan persenyawaan | Contoh |
|---|---|---|---|---|---|
| Ikan | Poikiloterma | Sisik keras yang berlendir; sirip dan ekor | Insang | Bertelur; persenyawaan luar | Ikan kerapu, ikan badut, belut |
| Amfibia | Poikiloterma | Kulit yang lembap | Anak: insang. Dewasa: peparu dan kulit yang lembap | Telur berlendir, tidak bercangkerang; persenyawaan luar | Katak, kodok, salamander |
| Reptilia | Poikiloterma | Bersisik dan berkulit keras | Peparu | Telur bercangkerang; persenyawaan dalam | Penyu, ular, buaya, iguana |
| Burung | Homoioterma | Bulu pelepah; sayap; sepasang kaki bersisik | Peparu | Telur bercangkerang keras; persenyawaan dalam | Burung hantu, burung raja udang, itik |
| Mamalia | Homoioterma | Bulu dan rambut | Peparu | Melahirkan dan menyusukan anak; persenyawaan dalam | Kelawar, zirafah, gajah, singa |
Amfibia boleh hidup di darat dan air. Katak bertelur di dalam air; telur menetas menjadi berudu yang bernafas melalui insang, kemudian dewasa dan bernafas dengan peparu dan kulit yang lembap.
Kelawar boleh terbang tetapi ialah mamalia, bukan burung: badannya dilitupi bulu dan rambut, dan ia melahirkan serta menyusukan anak. Dolfin hidup di dalam air tetapi bernafas dengan peparu dan juga mamalia.
Seekor haiwan berkulit lembap, bertelur berlendir yang tidak bercangkerang dan mempunyai peringkat berudu. Namakan kumpulannya dan jenis suhu badannya.
Tunjukkan jawapanSembunyikan jawapan
Amfibia (contoh katak); poikiloterma.
Tumbuhan
Tumbuhan dikelaskan kepada tumbuhan tidak berbunga dan tumbuhan berbunga. Tumbuhan vaskular mempunyai sistem vaskular yang mengangkut air dan makanan ke seluruh bahagian tumbuhan, serta akar, batang dan daun yang nyata. Tumbuhan tanpa vaskular ringkas dan kecil, tanpa sistem vaskular.
| Tumbuhan tidak berbunga | Pembiakan | Sistem vaskular |
|---|---|---|
| Lumut | Menghasilkan spora | Bukan vaskular |
| Paku-pakis | Menghasilkan spora | Vaskular |
| Konifer | Menghasilkan kon | Vaskular |
Tumbuhan berbunga menghasilkan bunga yang akan menjadi buah dan mempunyai biji. Setiap biji benih mempunyai kotiledon, iaitu makanan simpanan yang digunakan oleh biji benih untuk bercambah. Biji benih yang mempunyai satu kotiledon dipanggil monokotiledon; sepasang kotiledon dipanggil dikotiledon.
| Monokotiledon | Dikotiledon | |
|---|---|---|
| Bilangan kotiledon | Satu | Dua |
| Akar | Berakar serabut | Berakar tunjang |
| Daun | Berurat selari | Berurat jejala |
| Batang | Kebanyakan pokok berbatang lembut | Kebanyakan pokok berbatang berkayu |
| Contoh | Pokok padi, pokok jagung | Pokok tomato, pokok durian |
Rajah daripada buku teks Sains Tingkatan 2 (KSSM), Rajah 1.5, m.s. 13.
Sebatang pokok berbunga mempunyai akar tunjang dan daun berurat jejala. Berapakah bilangan kotiledon dalam bijinya?
Tunjukkan jawapanSembunyikan jawapan
Dua kotiledon, kerana ia dikotiledon.
Membina kekunci dikotomi
Kekunci dikotomi ialah satu cara yang digunakan oleh ahli biologi untuk mengenal pasti dan mengelaskan organisma secara sistematik berdasarkan persamaan dan perbezaan. Kekunci dibina daripada beberapa siri kuplet; setiap kuplet terdiri daripada dua pernyataan tentang ciri organisma atau kumpulan organisma tertentu.
Rajah daripada buku teks Sains Tingkatan 2 (KSSM), m.s. 14.
| Kuplet | Pernyataan | Seterusnya |
|---|---|---|
| 1 | (a) Poikiloterma | Pergi ke nombor 2 |
| (b) Homoioterma | Pergi ke nombor 3 | |
| 2 | (a) Bersisik | Pergi ke nombor 4 |
| (b) Tidak bersisik | Katak | |
| 3 | (a) Tidak berbulu pelepah | Singa |
| (b) Berbulu pelepah | Ayam | |
| 4 | (a) Tidak mempunyai insang | Ular |
| (b) Mempunyai insang | Ikan bawal |
Mengenal pasti ayam menggunakan kekunci
Kuplet 1: homoioterma (1b), pergi ke nombor 3.Kuplet 3: berbulu pelepah (3b), jadi haiwan itu ialah ayam.
Kekunci ditulis semula daripada Rajah 1.6, m.s. 14.
Rajah daripada buku teks Sains Tingkatan 2 (KSSM), m.s. 15.
| Kuplet | Pernyataan | Seterusnya |
|---|---|---|
| 1 | (a) Tidak berbunga | Pergi ke nombor 2 |
| (b) Berbunga | Pergi ke nombor 3 | |
| 2 | (a) Tanpa vaskular | Marchantia sp. |
| (b) Mempunyai vaskular | Pergi ke nombor 4 | |
| 3 | (a) Monokotiledon | Pokok jagung |
| (b) Dikotiledon | Pokok bunga matahari | |
| 4 | (a) Tidak menghasilkan biji benih | Paku-pakis |
| (b) Menghasilkan biji benih | Gnetum sp. |
Untuk membina kekunci sendiri: pilih satu ciri yang membahagikan kumpulan kepada dua bahagian yang jelas (ada atau tiada). Ulang pada setiap bahagian sehingga setiap organisma berasingan. Gunakan ciri yang boleh diperhatikan seperti bilangan kaki, sayap, bulu pelepah atau urat daun (Aktiviti 1.3, m.s. 15).
Setiap kuplet mesti mempunyai tepat dua pernyataan yang tidak boleh benar serentak, contohnya "bersisik" dan "tidak bersisik". Kekunci tidak boleh bergantung pada ciri yang kabur seperti "kecil" dan "besar".
Dalam kekunci tumbuhan di atas, dua tumbuhan manakah dipisahkan pada kuplet 3?
Tunjukkan jawapanSembunyikan jawapan
Pokok jagung (monokotiledon) dan pokok bunga matahari (dikotiledon).
Rumusan
| Ingat | Fakta penting |
|---|---|
| Biodiversiti | Kepelbagaian mikroorganisma, haiwan dan tumbuhan, termasuk kepelbagaian genetik; wujud akibat kepelbagaian habitat dan cuaca |
| Pemuliharaan | Undang-undang, melindungi habitat (in situ), program pembiakan; zoo dan taman botani (ex situ) |
| Invertebrata | Tanpa kaki (bersegmen atau tanpa segmen); tiga pasang kaki; lebih daripada tiga pasang kaki |
| Vertebrata | Ikan, amfibia, reptilia, burung, mamalia |
| Homoioterma | Burung dan mamalia |
| Tumbuhan berbunga | Monokotiledon (satu kotiledon) atau dikotiledon (dua kotiledon) |
| Kekunci dikotomi | Siri kuplet dua pernyataan yang menghala kepada nama organisma |