Geografi nota, bab 2
Carta pai
Buku teks Geografi Tingkatan 3 KSSM, halaman 20–28
Matlamat bab ini
- Murid boleh menerangkan ciri-ciri carta pai (2.1)
- Murid boleh menerangkan kegunaan carta pai (2.1)
- Murid boleh membina carta pai berdasarkan jadual, iaitu mengira peratus dan saiz sudut sektor, kemudian melukis dan melengkapkan carta pai (2.2)
- Murid boleh mentafsir carta pai, iaitu menyatakan nilai sektor tertinggi dan terendah, perbezaan nilai, isi tersirat dan rumusan (2.3)
Bab ini membincangkan carta pai, iaitu cara mewakilkan data dalam bentuk bulatan yang dibahagikan kepada sektor. Anda akan belajar tiga kemahiran: menerangkan ciri dan kegunaan, membina carta pai daripada jadual, dan mentafsir carta pai.
2.1Ciri-ciri dan kegunaan carta pai
Carta pai ialah sejenis gambar rajah atau perwakilan grafik untuk memaparkan pembahagian atau pecahan data dan maklumat dalam bentuk bulatan yang dibahagikan kepada beberapa sektor.
Carta pai dicipta oleh ahli graf statistik William Playfair pada tahun 1801 (buku teks ms. 20).
Ciri-ciri carta pai yang lengkap
- Setiap sektor mewakili maklumat tertentu.
- Saiz sudut setiap sektor berdasarkan kuantiti maklumat (sektor yang besar = nilai yang besar).
- Nilai setiap sektor dinyatakan dalam peratus (%).
- Nilai keseluruhan bulatan ialah 360° yang mewakili 100%.
- Mempunyai tajuk.
- Mempunyai petunjuk.
- Menyatakan jumlah keseluruhan kuantiti maklumat.
Carta pai tidak mempunyai paksi seperti graf bar mudah atau graf garisan mudah. Pembaca mengenal pasti sektor melalui warna atau lorekan dan petunjuk.
Kegunaan carta pai
- Mewakilkan data kepada informasi yang lebih mudah dan menarik.
- Menunjukkan perbandingan data dan maklumat dengan lebih jelas.
- Menggambarkan taburan data dan maklumat.
- Membuat pembacaan yang lebih efektif dan memudahkan rumusan dibuat.
Carta pai sesuai untuk menunjukkan data seperti sumbangan sektor ekonomi kepada pendapatan negara, negara asal pelancong asing ke Malaysia, dan destinasi import atau eksport utama Malaysia.
Carta pai menunjukkan bahagian daripada satu keseluruhan. Ia tidak sesuai untuk menunjukkan perubahan data mengikut masa (gunakan graf garisan mudah, Bab 1).
Nyatakan tiga ciri sebuah carta pai yang lengkap.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Mana-mana tiga: setiap sektor mewakili maklumat tertentu; saiz sudut berdasarkan kuantiti; nilai dalam peratus; 360° = 100%; ada tajuk; ada petunjuk; ada jumlah keseluruhan.
2.2Langkah-langkah membina carta pai
Data dalam jadual diubah kepada peratus, kemudian kepada sudut. Contoh dalam buku teks ialah Jadual 2.1, kedatangan pelancong ke negeri Pahang pada tahun 2016.
| Negara | Jumlah pelancong (orang) | Peratus (%) | Saiz sudut sektor (°) |
|---|---|---|---|
| Amerika Syarikat | 11 842 | 3 | 11 |
| Australia | 24 397 | 7 | 25 |
| Jepun | 238 378 | 69 | 248 |
| Thailand | 72 580 | 21 | 76 |
| Jumlah | 347 197 | 100 | 360 |
Jadual: buku teks Geografi Tingkatan 3, Jadual 2.1, ms. 23 (Sumber: Tourism Pahang, 2017).
Tujuh langkah
- Tukarkan nilai mutlak dalam jadual kepada peratus: (nilai ÷ jumlah) × 100%.
- Tentukan saiz sudut setiap sektor: (peratus ÷ 100) × 360°.
- Tentukan jejari yang sesuai dan lukis sebuah bulatan menggunakan jangka lukis.
- Lukis jejari dari pusat bulatan tegak ke atas.
- Lukis setiap sektor menggunakan jangka sudut, daripada nilai yang terbesar kepada nilai yang terkecil, mengikut arah putaran jam.
- Warnakan atau lorekkan sektor dan tulis nilai peratus pada setiap sektor.
- Lengkapkan carta pai dengan tajuk, petunjuk dan jumlah keseluruhan.
Contoh: pelancong dari Jepun (Jadual 2.1)
Langkah 1: 238 378 ÷ 347 197 × 100% = 68.7%, dibundarkan kepada 69%.Langkah 2: 69 ÷ 100 × 360° = 248.4°, dibundarkan kepada 248°.
Pemeriksaan: 11° + 25° + 248° + 76° = 360° dan 3% + 7% + 69% + 21% = 100%.
Rajah: buku teks Geografi Tingkatan 3, langkah 5, ms. 24.
Rajah: buku teks Geografi Tingkatan 3, langkah 7, ms. 24.
Jika terdapat kategori lain-lain, letakkan sebagai sektor yang terakhir dalam carta pai, walaupun sudutnya lebih besar daripada sektor yang lain (buku teks ms. 24).
Selepas membundarkan, semak jumlah: peratus mesti 100% dan sudut mesti 360°. Jangan lukis sektor mengikut susunan jadual; susun dahulu daripada nilai terbesar.
Contoh: jenis kenderaan di Pekan Maju (jumlah 4 000 unit)
| Jenis | Bilangan | Peratus | Sudut |
|---|---|---|---|
| Motosikal | 2 000 | 2 000 ÷ 4 000 × 100 = 50% | 50 ÷ 100 × 360 = 180° |
| Kereta | 1 200 | 30% | 108° |
| Van | 600 | 15% | 54° |
| Lori | 200 | 5% | 18° |
| Jumlah | 4 000 | 100% | 360° |
Sebuah sekolah mempunyai 800 murid. Seramai 200 murid menyertai Rumah Merah. Berapakah peratus dan saiz sudut sektor Rumah Merah?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Peratus: 200 ÷ 800 × 100 = 25%. Sudut: 25 ÷ 100 × 360° = 90°.
Susun mengikut turutan: (a) warnakan sektor dan tulis peratus; (b) lukis jejari tegak; (c) tukar nilai kepada peratus; (d) lengkapkan tajuk, petunjuk dan jumlah; (e) tentukan saiz sudut.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
(c), (e), (b), (a), (d). Langkah melukis bulatan dengan jangka lukis dan melukis sektor dengan jangka sudut berada di antara (e) dan (a).
2.3Mentafsir carta pai
Mentafsir bermaksud membaca dan menerangkan maklumat yang ada pada carta pai. Ikut langkah-langkah ini mengikut turutan:
- Kenal pasti tajuk: apa data itu, di mana dan bila.
- Kenal pasti sektor menggunakan petunjuk.
- Nyatakan nilai keseluruhan dan nilai setiap sektor.
- Nyatakan sektor yang tertinggi dan terendah.
- Nyatakan perbezaan nilai antara sektor.
- Huraikan isi tersirat berdasarkan dapatan data (sebab atau kesan).
- Buat rumusan keseluruhan.
Contoh tafsiran: pelancong ke Pahang, 2016
- Nilai: jumlah 347 197 orang. Jepun 238 378 (69%), Thailand 72 580 (21%), Australia 24 397 (7%), Amerika Syarikat 11 842 (3%).
- Tertinggi / terendah: Jepun (69%) / Amerika Syarikat (3%).
- Perbezaan: 69% − 3% = 66%; 238 378 − 11 842 = 226 536 orang.
- Isi tersirat: pelancong Jepun ramai kerana tertarik dengan iklim tropika yang berbeza daripada negara mereka, faktor sosiobudaya, aktiviti riadah dan peluang mengkaji flora dan fauna.
- Rumusan: bilangan pelancong dari Jepun ke Pahang pada tahun 2016 adalah yang tertinggi.
Berdasarkan buku teks Geografi Tingkatan 3, ms. 26.
Apabila diberi jumlah dan peratus, kira bilangan sebenar: peratus ÷ 100 × jumlah. Contoh: 21% × 347 197 ≈ 72 911 (nilai sebenar dalam jadual ialah 72 580 kerana peratus telah dibundarkan).
Isi tersirat ialah sebab atau kesan, bukan mengulang angka. Rumusan ditulis pada akhir dan menjawab soalan "apakah yang paling ketara daripada data ini?".
Sebuah carta pai menunjukkan 40% daripada 2 500 murid datang ke sekolah dengan bas. Berapakah bilangan murid itu?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
40 ÷ 100 × 2 500 = 1 000 murid.
Rumusan
| Tajuk | Perkara penting |
|---|---|
| Carta pai | Bulatan dibahagikan kepada sektor untuk menunjukkan pecahan data. 360° = 100%. |
| Ciri | Sektor, saiz sudut, nilai dalam peratus, tajuk, petunjuk, jumlah keseluruhan. |
| Kegunaan | Memudahkan perbandingan, menggambarkan taburan, memudahkan rumusan. |
| Peratus | (nilai ÷ jumlah) × 100% |
| Sudut | (peratus ÷ 100) × 360° |
| Melukis | Jejari tegak ke atas; sektor terbesar ke terkecil; arah jam; lain-lain di akhir. |
| Mentafsir | Tajuk, sektor, nilai, tertinggi dan terendah, perbezaan, isi tersirat, rumusan. |