Pendidikan Islam nota, topik 8
Fikah: Isu-Isu dalam Perkahwinan; Pengurusan Harta Selepas Kematian
Buku teks Pendidikan Islam Tingkatan 5 KSSM, halaman 123–152
Matlamat bab ini
- Murid boleh menjelaskan jenis pembubaran perkahwinan, iaitu talak, fasakh, khuluk dan li'an, serta kesannya (4.27.1)
- Murid boleh menerangkan isu-isu berkaitan perkahwinan, iaitu iddah, rujuk, nusyuz, poligami, hadanah dan anak angkat (4.27.1)
- Murid boleh menghuraikan implikasi perkahwinan yang tidak mengikut syariat dan undang-undang Islam (4.27.2)
- Murid boleh menyatakan maksud, hukum, dalil, rukun, syarat dan kaedah pembahagian wasiat serta hikmah pensyariatannya (4.28.1 hingga 4.28.5)
- Murid boleh menyatakan maksud, hukum, dalil, rukun, syarat, jenis waris dan kaedah pembahagian harta pusaka secara faraid serta hikmah pensyariatannya (4.28.1 hingga 4.28.5)
- Murid bertekad menguruskan perkahwinan dan harta mengikut syariat secara beradab dan istiqamah (4.27.3, 4.28.6)
Topik ini mengandungi dua pelajaran Fikah. Pelajaran 13 membincangkan isu-isu dalam perkahwinan ايسو٢ دالم ڤرکهوينن: bagaimana perkahwinan dibubarkan dan perkara yang berbangkit selepas itu. Pelajaran 14 membincangkan pengurusan harta selepas kematian ڤڠوروسن هرتا سلڤس كماتين melalui wasiat dan faraid. Setiap istilah ditulis dengan Rumi dan Jawi seperti dalam buku teks.
13.1Pembubaran perkahwinan ڤمبوبرن ڤرکهوينن
Empat jenis pembubaran perkahwinan (buku teks, ms. 123): talak طلاق, fasakh فسخ, khuluk خلع dan li'an لعان.
Talak طلاق
| Perkara | Penerangan (ms. 124) |
|---|---|
| Maksud | Pembubaran perkahwinan oleh suami dengan lafaz talak yang jelas (sarih) atau kiasan. |
| Hukum asal | Harus هاروس. |
| Contoh lafaz jelas | "Aku ceraikan engkau." |
| Contoh lafaz kiasan | "Aku lepaskan engkau mulai hari ini." |
Hukum talak berubah mengikut keadaan:
| Hukum | Keadaan |
|---|---|
| Wajib | Apabila berlaku perbalahan suami isteri yang tidak dapat diselesaikan melalui proses mahkamah. |
| Sunat | Apabila isteri berakhlak buruk. |
| Makruh | Apabila suami menceraikan isteri yang berkelakuan baik atau menceraikan tanpa sebab. |
| Haram | Apabila suami menceraikan isteri semasa haid, atau semasa suci tetapi telah disetubuhi dan tidak diketahui hamil atau tidak. |
Jenis talak (ms. 124):
Talak raj'i طلاق رجعي
Suami boleh rujuk dalam tempoh iddah tanpa akad nikah dan mahar baharu.
Suami boleh rujuk dalam tempoh iddah tanpa akad nikah dan mahar baharu.
Talak ba'in طلاق بائن
Suami tidak boleh rujuk kecuali dengan akad nikah dan mahar baharu.
Suami tidak boleh rujuk kecuali dengan akad nikah dan mahar baharu.
Hukum asal talak ialah harus, tetapi talak ketika haid ialah haram. Jangan jawab "talak ialah wajib" kerana wajib hanya apabila perbalahan tidak dapat diselesaikan.
Fasakh فسخ
| Perkara | Penerangan (ms. 125) |
|---|---|
| Maksud | Pembubaran perkahwinan melalui kuasa hakim berdasarkan sebab-sebab tertentu. |
| Hukum | Harus: isteri memohon fasakh. |
| Contoh sebab | Isteri memohon fasakh kerana suami sering memukul sehingga menyebabkan kecederaan fizikal. |
Khuluk خلع (tebus talak)
| Perkara | Penerangan (ms. 125) |
|---|---|
| Maksud | Pembubaran perkahwinan atas kehendak isteri dengan pembayaran (tebus) kepada suami. |
| Hukum | Harus. |
| Contoh | Mahkamah meluluskan permohonan khuluk atas permintaan isteri dengan memulangkan bayaran mahar kepada suami. |
| Bentuk bayaran | Wang tunai, harta tanah, emas, perak, saham, manfaat dan apa-apa yang dipersetujui oleh kedua-dua pihak. |
Li'an لعان
Li'an: lafaz suami apabila menuduh isterinya berzina tanpa empat orang saksi, atau menafikan nasab anak. Hukumnya wajib untuk menyelamatkan suami daripada hukuman qazaf (ms. 126).
| Suami | Isteri | |
|---|---|---|
| Di hadapan | Hakim | Hakim |
| Lafaz | Bersaksi bahawa tuduhannya benar | Bersaksi bahawa tuduhan suaminya dusta |
| Bilangan | 4 kali | 4 kali |
| Kali kelima | Laknat Allah SWT ke atasnya jika dia berdusta | Kemurkaan Allah SWT ke atasnya jika tuduhan suaminya benar |
Kesan li'an (ms. 127): (1) suami isteri tidak boleh rujuk selama-lamanya; (2) anak tidak dinasabkan kepada suami dan tidak berhak mendapat nafkah dan pusaka daripada ayah itu.
Buku teks, ms. 123 hingga 127.
Apakah perbezaan antara fasakh dan khuluk?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Fasakh: pembubaran melalui kuasa hakim berdasarkan sebab tertentu, isteri memohon (contoh suami memukul). Khuluk: atas kehendak isteri dengan membayar tebus kepada suami.
13.2Isu-isu perkahwinan ايسو٢ ڤرکهوينن
Buku teks menyenaraikan enam isu: iddah, rujuk, nusyuz, poligami, hadanah dan anak angkat (ms. 123).
| Isu | Jawi | Maksud ringkas | Hukum |
|---|---|---|---|
| Iddah | عدّة | Tempoh masa yang perlu dilalui oleh isteri selepas perceraian atau kematian suami (ms. 128) | Wajib |
| Rujuk | رجوع | Hak suami untuk memanggil kembali isteri yang diceraikan dalam tempoh iddah (ms. 129) | Harus |
| Nusyuz | نشوز | Keengganan isteri menurut perintah atau permintaan suami yang sah (ms. 130) | Haram |
| Poligami | ڤوليكامي | Amalan beristeri lebih daripada seorang pada satu masa (ms. 131) | Harus |
| Hadanah | حضانة | Penjagaan kanak-kanak yang masih kecil dan belum boleh menguruskan diri sendiri (ms. 132) | Wajib |
| Anak angkat | انق اڠكت | Anak orang lain yang dipelihara seperti anak sendiri tetapi tidak mempunyai hak seperti anak kandung (ms. 133) | Harus |
Tempoh iddah تيمڤوه عدّة (ms. 128)
| Keadaan wanita | Tempoh iddah |
|---|---|
| Bercerai hidup, masih haid | 3 kali suci |
| Bercerai hidup, telah putus haid | 3 bulan hijrah |
| Bercerai hidup, belum disetubuhi | Tiada iddah |
| Bercerai mati | 4 bulan 10 hari |
| Mengandung | Sehingga melahirkan anak |
Larangan semasa iddah: (1) menerima pinangan lelaki lain; (2) keluar dari rumah yang disediakan suami kecuali untuk keperluan yang dibenarkan syarak; (3) berhias diri, kecuali wanita dalam iddah raj'i.
Wanita mengandung beriddah sehingga melahirkan, bukan 3 kali suci. Wanita yang kematian suami beriddah 4 bulan 10 hari (bukan 3 bulan).
Syarat rujuk شرط رجوع (ms. 129)
- Dengan kerelaan sendiri.
- Bukan perceraian kerana fasakh atau khuluk.
- Bukan dengan talak tiga.
- Isteri yang diceraikan masih dalam tempoh iddah.
- Ada lafaz yang menunjukkan rujuk, contoh: "Aku rujuk engkau untuk kembali kepadaku."
Nusyuz dan poligami
Contoh nusyuz (ms. 130)
Isteri enggan mematuhi perintah suami supaya menunaikan solat dan berpuasa. Nusyuz ialah perbuatan yang haram.
Kelayakan berpoligami (ms. 131)
(1) Tidak melebihi empat orang isteri; (2) boleh berlaku adil terhadap isteri-isteri dari segi giliran, pakaian dan tempat tinggal; (3) mampu memberi nafkah zahir dan batin.
Hadanah dan anak angkat
Hadanah: hukumnya wajib. Ibu ialah orang yang paling berhak menjaga anak selepas perceraian, tetapi terdapat sebab tertentu yang boleh menyebabkan haknya terbatal (ms. 132).
Anak angkat hukumnya harus. Hak anak angkat dibandingkan anak kandung (ms. 133):
| Hak | Anak angkat | Anak kandung |
|---|---|---|
| Nafkah dan kebajikan | Ya | Ya |
| Harta hibah | Ya | Ya |
| Harta wasiat | Ya | Ya |
| Pewarisan harta pusaka (faraid) | Tidak | Ya |
| Wali dalam perkahwinan | Tidak | Ya |
| Nasab | Tidak | Ya |
Anak angkat boleh menerima harta melalui hibah dan wasiat. Mengapakah dia tidak menerima harta melalui faraid?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Kerana anak angkat tiada nasab dengan bapa angkat, maka dia bukan waris dan tidak berhak mendapat harta pusaka secara faraid (ms. 133).
Nyatakan tiga larangan semasa wanita dalam iddah.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Menerima pinangan lelaki lain; keluar dari rumah yang disediakan suami tanpa keperluan yang dibenarkan; berhias diri (kecuali iddah raj'i).
13.3Implikasi perkahwinan yang tidak mengikut syariat ايمڤليكاسي
Perkahwinan yang tidak mengikut syariat dan undang-undang Islam (contoh nikah melalui sindiket tanpa saluran undang-undang yang sah) membawa kesan buruk (ms. 134):
- Pasangan boleh didenda kerana berkahwin tanpa mengikut saluran undang-undang yang betul.
- Pasangan terpaksa difasakhkan jika perkahwinan tidak sah mengikut hukum syarak.
- Isteri tidak mempunyai dokumen sah untuk membuat tuntutan seperti hadanah dan harta sepencarian, atau harta pusaka jika suami meninggal dunia.
- Kesukaran mendaftarkan kelahiran anak untuk mendapatkan sijil kelahiran.
Buku teks, ms. 134. Pengurusan perkahwinan di Malaysia terikat dengan akta dan enakmen undang-undang keluarga Islam negeri-negeri.
Nilai (4.27.3): Bertekad keluar daripada amalan yang tidak mengikut syariat dan menjaga adab serta istiqamah dalam urusan perkahwinan.
14.1Wasiat dalam Islam وصية دالم إسلام
| Perkara | Penerangan |
|---|---|
| Maksud (ms. 137) | Iqrar seseorang semasa hidup untuk memberikan hartanya selepas kematiannya menurut hukum syarak. |
| Hukum | Sunat سنة |
| Dalil | Surah al-Baqarah, 2: ayat 180; hadis riwayat al-Bukhari daripada Abdullah bin Umar (ms. 138) |
Ayat al-Quran: buku teks Pendidikan Islam Tingkatan 5, ms. 138.
Hadis: buku teks, ms. 138.
Hadis: buku teks, ms. 139.
Cara pengurusan wasiat (ms. 139)
- Harta yang diwasiatkan dikira sebaik sahaja kematian pewasiat.
- Harta yang diwasiatkan tidak melebihi satu pertiga (1/3) daripada keseluruhan harta.
- Dilaksanakan setelah diselesaikan segala perbelanjaan pengurusan jenazah dan hutang si mati.
Rukun dan syarat wasiat (ms. 140)
| Rukun | Syarat |
|---|---|
| Pewasiat (pemberi wasiat) | Berakal, baligh, sukarela (bukan dipaksa) dan merdeka |
| Penerima wasiat | Diketahui (individu tertentu atau organisasi); masih hidup semasa pewasiat mati; mempunyai kelayakan memiliki dan menguruskan harta |
| Harta yang diwasiatkan | Harta yang bernilai; boleh berpindah milik; bukan sesuatu yang haram |
| Sighah (ijab dan qabul) | Lafaz boleh jelas atau kiasan; penerimaan wasiat berlaku selepas kematian pewasiat |
Hadis Saad bin Abi Waqqas (ms. 141)
Saad bin Abi Waqqas mempunyai harta dan hanya seorang anak perempuan sebagai waris. Rasulullah SAW melarang berwasiat dua pertiga atau separuh, tetapi membenarkan satu pertiga, dan bersabda bahawa satu pertiga itu pun banyak. Majoriti ulama berpendapat bahawa bagi orang yang meninggalkan waris, wasiatnya tidak melebihi satu pertiga (1/3) harta.
Hadis: buku teks, ms. 141.
Wasiat tidak melebihi 1/3. Jangan keliru dengan faraid yang pecahannya telah ditetapkan syarak.
Hikmah pensyariatan wasiat (ms. 142)
- Mendapat ganjaran pahala yang berterusan walaupun selepas meninggal dunia.
- Memanfaatkan harta untuk tujuan kebajikan.
- Menjamin kelangsungan sesebuah organisasi melalui sumbangan dana daripada wasiat.
- Membantu kebajikan orang yang hampir dengan si mati seperti anak angkat atau ahli keluarga yang tidak layak menerima harta pusaka.
Seorang bapa meninggalkan harta RM90 000 dan berwasiat RM50 000 kepada sebuah masjid. Adakah wasiat itu boleh dilaksanakan sepenuhnya?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Tidak. Had wasiat ialah 1/3 daripada RM90 000 = RM30 000. Baki RM20 000 tidak boleh diwasiatkan.
14.2Faraid dalam Islam فرائض دالم إسلام
| Perkara | Penerangan |
|---|---|
| Maksud (ms. 144) | Pembahagian harta seorang Islam yang telah meninggal dunia kepada ahli waris menurut hukum syarak. |
| Hukum | Wajib واجب |
| Dalil | Surah an-Nisa', 4: ayat 7; hadis riwayat al-Bukhari dan Muslim daripada Ibn Abbas (ms. 145) |
Ayat al-Quran: buku teks, ms. 145.
Hadis: buku teks, ms. 145.
Rukun dan syarat faraid (ms. 146)
| Rukun | Syarat sah |
|---|---|
| Orang yang mewariskan harta (si mati) | Kematiannya telah disahkan; jika belum, harta tidak boleh dibahagikan |
| Waris | Masih hidup semasa si mati meninggal dan diketahui hubungannya dengan si mati |
| Harta pusaka | Harta yang dimiliki oleh si mati; jika bukan milik si mati, pembahagian tidak sah |
Jenis waris (ms. 147)
Ashabul furud اصحاب الفروض
Waris yang menerima harta pusaka mengikut kadar yang ditetapkan syarak.
Waris yang menerima harta pusaka mengikut kadar yang ditetapkan syarak.
Asabah عصبة
Waris yang menerima baki harta selepas dibahagikan kepada ashabul furud.
Waris yang menerima baki harta selepas dibahagikan kepada ashabul furud.
| Jenis asabah | Penerangan |
|---|---|
| Asabah bin nafsi | Waris lelaki sendiri: bapa, datuk, anak lelaki, cucu lelaki, saudara lelaki kandung atau sebapa, bapa saudara kandung atau sebapa, dan anak lelaki bapa saudara (sepupu lelaki) kandung atau sebapa |
| Asabah bil ghair | Waris perempuan yang menjadi asabah kerana bersama waris lelaki (contoh anak perempuan bersama anak lelaki) |
| Asabah ma'al ghair | Waris perempuan yang menjadi asabah kerana bersama waris perempuan lain (contoh saudara perempuan kandung bersama anak perempuan) |
Pembahagian harta pusaka (ms. 148 hingga 149)
| Waris | Bahagian |
|---|---|
| Bapa | 1/6 jika si mati ada anak lelaki; asabah jika tiada anak; 1/6 dan asabah jika hanya ada anak perempuan |
| Ibu | 1/3 jika tiada anak atau tiada dua orang atau lebih saudara; 1/6 jika ada anak atau dua orang atau lebih saudara; 1/3 daripada baki jika waris hanya ibu, bapa dan suami atau isteri |
| Suami | 1/2 jika tiada anak; 1/4 jika ada anak |
| Isteri | 1/4 jika tiada anak; 1/8 jika ada anak |
| Anak lelaki | Seluruh harta jika tiada anak perempuan; asabah bin nafsi |
| Anak perempuan | 1/2 jika seorang; 2/3 jika dua orang atau lebih; asabah bil ghair jika bersama anak lelaki (bahagian anak lelaki dua kali anak perempuan) |
Contoh kiraan
Seorang suami meninggal dunia dengan harta RM240 000. Warisnya ialah isteri, ibu dan seorang anak lelaki. Si mati ada anak.
Isteri 1/8 = RM30 000. Ibu 1/6 = RM40 000. Baki = 240 000 - 30 000 - 40 000 = RM170 000 untuk anak lelaki sebagai asabah.
Faraid dibahagikan selepas pengurusan jenazah, pembayaran hutang dan pelaksanaan wasiat (tidak lebih 1/3). Semak jumlah pecahan supaya tidak melebihi satu keseluruhan harta.
Hikmah pensyariatan faraid (ms. 150)
- Mengelakkan berlaku pertelingkahan dalam pembahagian harta yang menjejaskan keharmonian keluarga.
- Menjamin kelangsungan hidup waris selepas kematian orang yang mewariskan harta.
- Menjamin keadilan bagi hak waris supaya tidak dianiaya pihak yang tidak bertanggungjawab.
- Mengekalkan kasih sayang dalam kalangan ahli keluarga.
Seorang isteri tidak mempunyai anak. Berapakah bahagian suaminya? Jika si mati ada anak, berapa?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Tiada anak: 1/2. Ada anak: 1/4.
Apakah dua jenis waris mengikut kadar bahagian?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Ashabul furud (kadar tetap) dan asabah (baki).
Rumusan روموسن
| Pelajaran 13: Isu-isu dalam perkahwinan | Pelajaran 14: Pengurusan harta selepas kematian | |
|---|---|---|
| Isi utama | Talak, fasakh, khuluk, li'an; iddah, rujuk, nusyuz, poligami, hadanah, anak angkat | Wasiat (sunat, tidak lebih 1/3) dan faraid (wajib) |
| Hukum penting | Talak harus; iddah wajib; nusyuz haram; poligami harus; hadanah wajib | Wasiat sunat; faraid wajib |
| Kesan / hikmah | Nikah sindiket: denda, fasakh, sukar tuntut hak dan daftar anak | Pahala berterusan, kebajikan, keadilan, keharmonian keluarga |