Sains notesnota, unit 3

Manusia

TextbookBuku teks Sains Tahun 3 SK (KSSR Semakan 2017), pageshalaman 29-58

What this chapter coversMatlamat bab ini

Saya boleh menamakan tiga jenis gigi (gigi kacip, gigi taring dan gigi geraham) dan fungsinya (3.1.1)
Saya boleh menamakan struktur gigi (3.1.2)
Saya boleh membandingkan set gigi susu dengan set gigi kekal (3.1.3)
Saya boleh menerangkan cara menjaga kesihatan gigi dan menyebut contoh rawatan pergigian (3.1.4, 3.1.5)
Saya boleh menyatakan tujuh kelas makanan dan memberi contohnya (3.2.1)
Saya boleh menyatakan kepentingan setiap kelas makanan (3.2.2)
Saya boleh merancang hidangan seimbang berdasarkan Piramid Makanan Malaysia (3.2.3)
Saya boleh menjelaskan kesan makanan yang tidak seimbang (3.2.4)
Saya boleh menyatakan maksud pencernaan (3.3.1)
Saya boleh menyusun urutan aliran makanan dari mulut hingga dubur (3.3.2)
Saya boleh menerangkan apa yang berlaku kepada makanan tercerna yang diserap dan yang tidak diperlukan oleh badan (3.3.3)
Saya boleh menyatakan perbuatan yang mengganggu pencernaan dan kesannya (3.3.4)

Kina sedang makan buah anggur. Apakah yang berlaku pada buah anggur itu? Bagaimanakah ia boleh berubah bentuk? Dalam unit ini kamu akan belajar tentang gigi, makanan yang kita makan dan bagaimana badan kita mencernakan makanan.

Buah anggur dimakan, dikunyah oleh gigi dan masuk ke dalam saluran yang sempit — Buah anggur dikunyah dan berubah bentuk. (ms. 29)

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 29.

3.1Gigi

Jenis gigi dan fungsinya

Manusia mempunyai tiga jenis gigi. Setiap jenis gigi mempunyai fungsi yang berbeza.

Jenis gigi	Kedudukan (tambahan, daripada gambar)	Fungsi (ms. 30)
Gigi kacip	Di bahagian depan	Memotong makanan
Gigi taring	Di sebelah gigi kacip, runcing	Mengoyakkan makanan
Gigi geraham	Di bahagian belakang, lebar dan rata	Melumatkan makanan

Mulut terbuka menunjukkan gigi taring, gigi geraham dan gigi kacip beserta fungsinya — Gigi kacip memotong, gigi taring mengoyakkan, gigi geraham melumatkan makanan. (ms. 30)

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 30.

Contoh tambahan (bukan daripada buku): di kantin sekolah

Gigit sekeping roti canai dengan gigi depan. Gigi kacip memotongnya.
Tarik seketul ayam daripada tulang. Gigi taring mengoyakkannya.
Kunyah sesuap nasi. Gigi geraham melumatkannya sehingga lembut.

Nyanyikan Lagu Jom Kenali Gigi (irama Papaku Pulang): "Gigi kacip untuk memotong, gigi taring untuk mengoyak, gigi geraham untuk melumat, semuanya untuk kunyah makanan."

Dalam Aktiviti Ria (ms. 31), pembaris mewakili gigi kacip (memotong), pensel mewakili gigi taring (mengoyakkan) dan botol mewakili gigi geraham (melumatkan).

Struktur gigi

Jika sebatang gigi dibuat keratan rentas (dipotong separuh), kita dapat melihat struktur dalamnya.

Keratan rentas gigi berlabel enamel, dentin, gusi, saraf dan salur darah — Keratan rentas struktur gigi. (ms. 32)

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 32.

Struktur gigi terdiri daripada enamel, dentin, gusi, saraf dan salur darah.

Bahagian	Kedudukan dan fungsi (penerangan tambahan)
Enamel	Lapisan paling luar gigi yang keras dan putih.
Dentin	Lapisan di bawah enamel.
Gusi	Bahagian merah jambu yang memegang gigi.
Saraf	Membolehkan kita merasa sakit, panas dan sejuk.
Salur darah	Saluran kecil yang membawa darah ke gigi.

Buku teks hanya menamakan lima bahagian ini dan menunjukkannya pada rajah (ms. 32). Penerangan dalam jadual di atas ialah penerangan tambahan daripada rajah, bukan daripada teks buku. Hafal nama dan kedudukannya pada rajah keratan rentas.

Gigi susu dan gigi kekal

Manusia mempunyai dua set gigi, iaitu set gigi susu dan set gigi kekal. Apabila gigi susu tercabut, gigi kekal akan tumbuh menggantikannya.

Mulut kecil set gigi susu dan mulut besar set gigi kekal — Kiri: set gigi susu. Kanan: set gigi kekal. (ms. 35)

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 35.

	Set gigi susu	Set gigi kekal
Bilangan gigi	20 batang (8 gigi kacip, 4 gigi taring, 8 gigi geraham)	32 batang (8 gigi kacip, 4 gigi taring, 20 gigi geraham)
Enamel dan dentin	Lapisan nipis	Lapisan tebal
Saiz dan kekuatan	Saiz kecil, gigi kurang kuat	Saiz besar, gigi lebih kuat
Jangka hayat	Pendek (gigi tidak kekal)	Panjang (gigi kekal)
Mula tumbuh dan lengkap	Mula tumbuh pada usia 6 bulan, lengkap pada usia 3 tahun	Mula tumbuh pada usia 6 tahun, lengkap pada usia 21 tahun

Persamaan: kedua-dua set gigi mempunyai jenis gigi yang sama, iaitu gigi kacip, gigi taring dan gigi geraham.

Awas (buku tidak konsisten): ms. 35 menulis bahawa gigi kekal mempunyai lapisan enamel dan dentin yang tebal, tetapi ringkasan “Ingat Semula” (ms. 56) menulis keras. Jadual di atas mengikut ms. 35. Dalam soalan, jawapan yang betul ialah gigi susu = nipis dan gigi kekal = tebal (atau keras).

Kedua-dua set mempunyai 8 gigi kacip dan 4 gigi taring. Hanya bilangan gigi geraham yang berbeza (8 dan 20). Itulah sebabnya set gigi kekal mempunyai 12 batang gigi lebih banyak (32 − 20 = 12).

Penjagaan kesihatan gigi

Selepas makan, sisa makanan terlekat di celah gigi. Jika sisa makanan tidak dikeluarkan, kuman akan membiak dan merosakkan gigi.

Memberus gigi
Berus setiap permukaan gigi dengan ubat gigi, sekurang-kurangnya dua kali sehari.

Menggunakan flos
Selitkan tali flos di celah gigi dan gerakkannya untuk mengeluarkan sisa makanan.

Pemeriksaan gigi
Buat pemeriksaan gigi di klinik setiap enam bulan.

Berkumur selepas makan untuk mengeluarkan sisa makanan yang terlekat di celah gigi.
Gigi juga boleh rosak jika kita kerap makan makanan yang manis dan tidak membersihkannya dengan cara yang betul.

Gigi dengan sisa makanan dan gigi rosak berwarna hitam — Gigi yang tidak dibersihkan akan rosak. (ms. 37)

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 37 dan 38.

Terdapat pelbagai teknologi rawatan pergigian:

Tampalan, pendakap gigi, gigi palsu dan rawatan akar — Contoh rawatan pergigian: tampalan, pendakap gigi, gigi palsu dan rawatan akar. (ms. 38)

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 38.

Rawatan	Kegunaan
Tampalan	Menutup lubang pada gigi yang rosak.
Pendakap gigi	Meluruskan gigi yang tidak teratur.
Gigi palsu	Menggantikan gigi yang hilang.
Rawatan akar	Merawat bahagian dalam gigi yang rosak.

Buku teks hanya menamakan empat rawatan ini (ms. 38) dan meminta murid mencari maklumat tambahan. Kegunaan dalam jadual di atas ialah penerangan ringkas untuk membantu ingatan.

Adik Adam gugur gigi depan. Adakah itu gigi susu atau gigi kekal? Apakah yang akan berlaku seterusnya?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Itu gigi susu. Gigi kekal akan tumbuh menggantikannya.

3.2Makanan dan makanan seimbang

Kelas makanan

Makanan dikelaskan kepada tujuh kumpulan, iaitu karbohidrat, protein, lemak, mineral, vitamin, pelawas dan air. Setiap kumpulan ialah satu kelas makanan.

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 40.

Poster kepentingan makanan: protein untuk tumbesaran, karbohidrat memberi tenaga dan seterusnya — Kepentingan makanan. (ms. 43)

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 43.

Kelas makanan	Contoh	Kepentingan
Karbohidrat	Nasi, roti, bijirin, mi, ubi	Memberi tenaga
Protein	Ikan, ayam, daging, udang, telur, susu	Tumbesaran
Lemak	Minyak masak, keju, mentega	Memanaskan badan
Vitamin	Buah-buahan, contohnya betik dan tomato	Menjaga kesihatan
Mineral	Ikan bilis, garam, susu	Menjaga kesihatan
Pelawas	Sayur-sayuran hijau, buah-buahan	Mencegah sembelit
Air	Air kosong, jus	Mengawal suhu badan

Sembelit bermaksud susah membuang air besar. (Buku menyebut "sembelit" ms. 43 dan menunjukkan susah buang air besar ms. 47 tanpa takrif; ayat ini penerangan tambahan.)

Bubur nasi untuk Rani

Rani sakit dan terlantar di hospital. Aishah membawa bubur nasi yang ada udang, ayam, ikan bilis, sayur, air dan sedikit minyak. Bubur itu mengandungi banyak kelas makanan, jadi ia membantu Rani sihat semula.

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 42 dan 43. Buku bertanya "Bagaimanakah bubur tersebut boleh membantu Rani sihat?" tanpa jawapan; ayat terakhir contoh ini ialah penerangan tambahan.

Contoh makanan dalam jadual: gambar ms. 40 dan ms. 43 menunjukkan roti, nasi, daging, ikan, minyak masak, keju, ikan bilis, garam, buah-buahan, sayur (kobis dan sayur hijau), air dan jus; betik dan tomato (vitamin) ada dalam soalan ms. 57. Telur, mentega dan air kosong ialah contoh tambahan.

Makanan seimbang

Makanan seimbang ialah makanan yang mengandungi semua kelas makanan dalam jumlah yang mencukupi.

Kita boleh merancang makanan seimbang dengan mengikut saranan Piramid Makanan Malaysia (ms. 44). Piramid ini mempunyai empat aras. Setiap aras ada jumlah yang disarankan, daripada “makan sedikit” (aras 4, di atas) hingga “makan secukupnya” (aras 1, di bawah). Perhatikan: aras 2 ialah “makan banyak”, bukan aras 1.

Piramid Makanan Malaysia dengan empat aras — Piramid Makanan Malaysia. (ms. 44, sumber: Kementerian Kesihatan Malaysia)

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 44.

Aras	Jumlah	Makanan
Aras 4 (atas)	Makan sedikit	Lemak, minyak, garam dan gula
Aras 3	Makan sederhana	Ikan, ayam, daging, kekacang, susu dan produk tenusu
Aras 2	Makan banyak	Buah-buahan dan sayur-sayuran
Aras 1 (bawah)	Makan secukupnya	Nasi, mi, bijirin, produk bijirin dan ubi-ubian

Sepinggan nasi, ikan, tempe, sayur hijau dan tembikai — Nasi, ikan, tempe, sayur dan tembikai. Buku bertanya "Adakah makanan ini seimbang?" (ms. 45). Buku tidak memberi jawapan; penulis menilainya seimbang kerana ada makanan daripada keempat-empat aras piramid.

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 45.

Nasi lemak ialah contoh hidangan sarapan pagi masyarakat Malaysia (ms. 58). Buku bertanya sama ada hidangan itu seimbang dan meminta alasan; buku tidak memberi jawapan. Contoh tambahan (bukan daripada buku): nasi lemak biasanya ada nasi, telur, ikan bilis, kacang dan timun, iaitu makanan daripada beberapa aras piramid.

Jumlah makanan yang seimbang bergantung pada jantina, umur, saiz badan, persekitaran, tahap kesihatan dan aktiviti fizikal (Nota Guru, ms. 45).

Kesan makanan yang tidak seimbang

Makan makanan yang tidak seimbang boleh menyebabkan masalah kesihatan. Oleh sebab itu, kita perlu merancang makanan supaya seimbang mengikut Piramid Makanan Malaysia.

Tabiat dan kesan: ayam goreng menyebabkan badan gemuk, aiskrim menyebabkan gigi rosak, tidak makan sayur menyebabkan susah buang air besar — Tabiat dan kesannya. (ms. 47)

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 47.

Tabiat	Kesan
Kerap makan makanan bergoreng (ayam goreng)	Badan menjadi gemuk (obesiti)
Banyak makan makanan manis (aiskrim)	Gigi rosak
Tidak makan sayur	Susah buang air besar (sembelit)

Namakan kelas makanan bagi setiap yang berikut: (a) betik (b) ikan bilis (c) bijirin.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

(a) Vitamin (b) Mineral (ms. 40 meletakkan ikan bilis dan garam di bawah mineral) (c) Karbohidrat (bijirin ialah contoh karbohidrat dalam ms. 44 dan ms. 57)

3.3Proses pencernaan

Pencernaan ialah proses menghancurkan makanan menjadi cebisan yang lebih kecil supaya nutrien daripadanya boleh diserap semasa melalui urutan aliran makanan di dalam badan.

Di dalam mulut

Makanan dihancurkan oleh gigi, lidah dan air liur menjadi cebisan yang lebih kecil supaya lembut dan mudah ditelan (ms. 49).

Urutan aliran makanan

Makanan yang dimakan melalui lima bahagian badan, mengikut urutan ini:

Carta alir: mulut, esofagus, perut, usus, dubur — Urutan aliran makanan semasa pencernaan.

Seorang budak lelaki dengan lima bahagian pencernaan berlabel P, Q, R, S dan T — Bahagian pencernaan dalam badan: P mulut, Q esofagus, R perut, S usus, T dubur. (ms. 58)

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 50 dan 58.

Lagu Proses Pencernaan (irama Anak Itik Tok Wi): "Mula pencernaan, dari dalam mulut, guna gigi, lidah, juga air liur. Kunyah sampai hancur, mudah untuk telan, lalu esofagus, terus sampai perut. Daripada perut, masuk pula usus, makanan tak cerna, keluar dari dubur." (ms. 50)

Bahagian	Apa yang berlaku
1. Mulut	Gigi, lidah dan air liur menghancurkan makanan supaya lembut dan mudah ditelan.
2. Esofagus	Laluan yang sempit. Makanan melalui esofagus menuju ke perut.
3. Perut	Makanan menjadi cebisan yang lebih kecil lagi.
4. Usus	Nutrien diserap ke dalam badan.
5. Dubur	Makanan tercerna yang tidak diperlukan menjadi tinja dan keluar dari badan.

Buah anggur di esofagus, perut dan usus — Kisah buah anggur: di esofagus, di perut dan di usus. (ms. 52)

Makanan yang tidak diperlukan menjadi tinja di dubur. (ms. 53)

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 52 dan 53.

Tinja juga dikenali sebagai tahi (Nota Guru, ms. 53).

Esofagus ialah laluan sempit untuk makanan dari mulut ke perut (ms. 52). Ingat urutan: mulut, esofagus, perut, usus, dubur.

Perbuatan yang mengganggu pencernaan

Makan sambil berlari menyebabkan muntah; makan terlalu cepat menyebabkan batuk dan tersedak; bercakap sambil makan menyebabkan tercekik — Perbuatan dan kesannya. (ms. 54)

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 54.

Perbuatan (gambar ms. 54)	Kesan (gambar ms. 54)
Makan sambil berlari (ms. 58: juga melompat)	Muntah
Makan "nyam, nyam, nyam" dengan cepat (dibaca daripada gambar)	Tersedak ("uhuk, uhuk")
Bercakap sambil makan ("bla, bla, bla"; ms. 58: juga ketawa)	Tercekik ("erk!")
Makan pada lewat malam (ms. 58)	Buku tidak menyatakan; ringkasan ms. 57 hanya menyenaraikan sakit perut sebagai satu kesan

Perbuatan yang mengganggu pencernaan boleh memberi kesan seperti tersedak, muntah, tercekik dan sakit perut (ms. 57). Nasihat tambahan (bukan daripada buku): duduk, kunyah perlahan-lahan dan habiskan makanan sebelum bercakap atau bermain.

Susun mengikut urutan: perut, mulut, dubur, esofagus, usus.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Mulut, esofagus, perut, usus, dubur.

Ringkasan

Ingat	Fakta penting
Jenis gigi	Gigi kacip memotong, gigi taring mengoyakkan, gigi geraham melumatkan
Struktur gigi	Enamel, dentin, gusi, saraf, salur darah
Gigi susu / gigi kekal	20 batang, jangka hayat pendek / 32 batang, jangka hayat panjang
Penjagaan gigi	Berkumur, memberus gigi dua kali sehari, flos, pemeriksaan gigi setiap enam bulan
Tujuh kelas makanan	Karbohidrat, protein, lemak, mineral, vitamin, pelawas, air
Makanan seimbang	Semua kelas makanan dalam jumlah yang mencukupi (Piramid Makanan Malaysia)
Pencernaan	Menghancurkan makanan menjadi cebisan kecil supaya nutrien dapat diserap
Urutan aliran makanan	Mulut, esofagus, perut, usus, dubur
Mengganggu pencernaan	Makan sambil berlari, melompat, bercakap atau ketawa; makan terlalu cepat atau pada lewat malam