Sains notesnota, unit 8

Asid dan alkali

TextbookBuku teks Sains Tahun 3 SK (KSSR Semakan 2017), pageshalaman 105-114

What this chapter coversMatlamat bab ini

Saya boleh menggunakan kertas litmus untuk menentukan sifat bahan sama ada berasid, beralkali atau neutral (8.1.1)
Saya boleh menerangkan rasa dan sentuhan bahan berasid, beralkali dan neutral (8.1.2)
Saya boleh menamakan ekstrak kunyit, kubis ungu dan bunga raya sebagai pengganti kertas litmus (8.1.3)
Saya boleh memberikan contoh dan kegunaan bahan berasid, beralkali dan neutral di sekeliling kita (8.1.4)

Seorang murid memegang cawan kopi dan guru sains menerangkan bahawa tidak semua bahan yang berasa pahit bersifat alkali — Soalan pembuka unit: mengapakah reaksi muka murid berubah apabila merasai buah lemon dan air kopi tanpa gula? Lemon berasa masam. Air kopi tanpa gula berasa pahit.

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 105 dan 109.

8.1Asid, alkali dan neutral

Di sekeliling kita terdapat pelbagai bahan yang bersifat asid, alkali dan neutral. Ini ialah sifat bahan. Sifat bahan boleh diuji menggunakan kertas litmus.

Bahan berasid – contohnya limau nipis dan asam jawa.
Bahan beralkali – contohnya sabun dan kapur sirih.
Bahan neutral – contohnya air garam dan air gula.

Kertas litmus ialah sejenis penunjuk yang akan berubah warna apabila diuji. Kertas litmus mempunyai dua warna, iaitu merah dan biru.

Kotak dan helai kertas litmus merah serta kertas litmus biru — Kertas litmus merah dan kertas litmus biru.

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 106.

Cara menguji bahan

Letakkan kertas litmus merah dan biru di atas kertas turas pada jubin.
Gunakan penitis untuk menitiskan bahan yang diuji pada setiap helai kertas litmus.
Perhatikan perubahan warna kertas litmus dan catatkan keputusan dalam jadual.

Penitis menitiskan bahan berasid pada kertas litmus biru dan merah; kertas litmus biru berubah menjadi merah — Setitik bahan berasid mengubah kertas litmus biru kepada merah.

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 106.

Jangan celup terus. Kertas litmus tidak boleh dicelupkan terus pada bahan yang diuji. Bagi bahan cecair, titiskan bahan itu pada kertas litmus. Bagi bahan uji yang kering, kertas litmus perlu dilembapkan dahulu (cadangan jawapan KBAT, ms. 106).

Perubahan warna kertas litmus

Tiga jubin: bahan berasid mengubah kertas litmus biru kepada merah; bahan beralkali mengubah kertas litmus merah kepada biru; bahan neutral tidak mengubah warna — Lihat bahagian tengah setiap helai kertas litmus, tempat titisan jatuh.

Kertas litmus	Bahan berasid	Bahan beralkali	Bahan neutral
Biru	Berubah kepada merah	Tidak berubah	Tidak berubah
Merah	Tidak berubah	Berubah kepada biru	Tidak berubah

Bagi bahan berasid atau beralkali, hanya satu helai kertas litmus yang berubah warna. Bagi bahan neutral, kedua-dua kertas litmus tidak berubah warna.

Nadia menitiskan jus oren pada kertas litmus. Kertas litmus biru berubah kepada merah. Kertas litmus merah tidak berubah. Apakah sifat jus oren?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Berasid. Hanya kertas litmus biru yang berubah warna kepada merah.

8.2Rasa dan sentuhan

Selain menggunakan kertas litmus, kita juga boleh menguji sifat sesuatu bahan melalui deria rasa dan sentuhan.

Tiga murid merasa lemon, kubis dan air minuman dengan batang aiskrim — Lemon berasa masam. Kubis berasa pahit. Rasa air minuman tawar.

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 109.

Sifat bahan	Rasa	Sentuhan
Kebanyakan bahan berasid	Masam	Perit
Kebanyakan bahan beralkali	Pahit	Licin
Bahan neutral	Pelbagai rasa: tawar, manis dan masin	Licin serta kesat

Tetapi rasa dan sentuhan bukanlah penunjuk saintifik. Kedua-duanya tidak selalu memberikan jawapan yang betul.

Contoh: air kopi dan jus peria

Air kopi berasa pahit. Tetapi apabila diuji dengan kertas litmus biru, warnanya berubah menjadi merah. Jus peria berasa pahit dan licin, tetapi kertas litmus biru juga berubah kepada merah, jadi jus peria bersifat asid. Guru berkata: tidak semua bahan yang berasa pahit bersifat alkali dan tidak semua bahan yang berasa masam bersifat asid.

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 109 dan 114.

Jangan merasa atau menyentuh bahan kimia di dalam bilik sains. Dalam aktiviti, kita hanya merasa bahan makanan yang selamat, menggunakan batang aiskrim yang bersih, dengan arahan guru.

Adakah rasa dan sentuhan boleh dijadikan penunjuk bagi sifat asid, alkali dan neutral? Mengapa?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Tidak. Tidak semua bahan yang berasa pahit bersifat alkali dan tidak semua bahan yang berasa masam bersifat asid. Kita perlu menggunakan kertas litmus.

8.3Pengganti kertas litmus

Selain kertas litmus, kita juga boleh menguji sifat asid atau alkali sesuatu bahan menggunakan bahan lain sebagai penunjuk. Bahan itu ialah ekstrak tumbuhan, iaitu cecair berwarna yang dihasilkan daripada tumbuhan.

Ekstrak kunyit

Ekstrak kubis ungu

Ekstrak bunga raya

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 112.

Dalam aktiviti Meneroka Pengganti Kertas Litmus, kita memasukkan 5 mℓ perahan air limau nipis (berasid) dan 5 mℓ larutan soda bikarbonat (beralkali) ke dalam dua piring petri. Kemudian kita menitiskan setiap ekstrak dan memerhatikan perubahan warna.

Tahukah anda? (Maklumat tambahan, tiada dalam buku teks.) Buku teks (ms. 112) bertanya bahan penguji yang hanya memberikan kesan terhadap alkali, tetapi tidak mencetak jawapannya. Jawapannya ialah ekstrak kunyit. Ekstrak kunyit tidak berubah warna dengan bahan berasid, tetapi berubah menjadi kemerah-merahan dengan bahan beralkali. Itulah sebabnya kari yang terkena sabun boleh bertukar menjadi kemerah-merahan.

Kertas pH juga boleh digunakan sebagai pengganti kertas litmus (nota guru, ms. 112).

Namakan tiga ekstrak yang boleh digunakan sebagai pengganti kertas litmus.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Ekstrak kunyit, ekstrak kubis ungu dan ekstrak bunga raya.

8.4Bahan berasid, beralkali dan neutral di sekeliling kita

Selain bahan makanan, terdapat bahan lain di sekeliling kita yang bersifat asid, alkali atau neutral. Bahan ini digunakan dalam bidang pertanian, perubatan, kesihatan dan perindustrian.

Bahan berasid	Bahan beralkali	Bahan neutral
Limau nipis	Sabun	Air garam
Asam jawa	Kapur sirih	Air gula
Cuka	Ubat gigi	Air minuman
Jus oren	Soda bikarbonat

Cuka
Berasid

Buah oren dan piring petri berisi jus oren

Jus oren
Berasid

Air kapur sirih
Beralkali

Ubat gigi
Beralkali

Air gula
Neutral

Air minuman
Neutral

Buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 108, 110 dan 113. Jadual di atas menyenaraikan limau nipis, asam jawa, sabun, kapur sirih, air garam dan air gula daripada ms. 113. Bahan lain (cuka, jus oren, ubat gigi, soda bikarbonat, air minuman) digunakan dalam aktiviti buku teks, tetapi sifatnya ialah sains biasa.

Kegunaan dalam kehidupan

Buku teks (ms. 111) memberikan tiga kad situasi. Bahan beralkali boleh meneutralkan asid, dan sebaliknya (penerangan tambahan kami). Kerana itu kita menggunakan bahan berasid atau beralkali untuk menyelesaikan masalah yang disebabkan oleh bahan yang satu lagi.

Kad situasi pertanian: seorang bapa menabur kapur pada tanah kebun — **Pertanian:** kapur bersifat alkali dan boleh mengurangkan keasidan tanah kebun.

Kad situasi perubatan: seorang bapa merawat sengatan tebuan pada kaki anaknya — **Perubatan:** sengatan tebuan bersifat alkali. Cuka boleh disapu pada kawasan yang disengat untuk rawatan awal.

Kad situasi produk kegunaan isi rumah: seorang ibu menasihati anaknya yang tangannya licin akibat cecair peluntur — **Produk kegunaan isi rumah:** lumurkan tangan dengan asam jawa. Rasa licin cecair peluntur akan hilang.

Kad situasi: buku teks Sains Tahun 3 SK, ms. 111.

Buku teks tidak menyatakan sifat cecair peluntur; ia hanya menyebut rasa licin (ciri bahan beralkali). Cecair peluntur ialah bahan yang kuat. Minta bantuan orang dewasa dan basuh dengan banyak air. Jangan campurkan cecair peluntur dengan cuka atau bahan pencuci lain kerana boleh menghasilkan gas yang berbahaya.

Tahukah anda? Ubat gigi dibuat bersifat alkali kerana ubat gigi yang beralkali dapat meneutralkan asid di dalam mulut (cadangan jawapan kami untuk soalan KBAT ms. 114; buku teks tidak memberi jawapan).

Seekor tebuan menyengat kaki Ahmad. Sengatan tebuan bersifat alkali. Apakah yang boleh disapu oleh ibunya pada kaki Ahmad untuk rawatan awal? Mengapa?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Cuka. Cuka bersifat asid, jadi cuka dapat meneutralkan sengatan tebuan yang bersifat alkali.

Ringkasan

Ingat	Fakta penting
Kertas litmus	Sejenis penunjuk. Dua warna: merah dan biru.
Bahan berasid	Kertas litmus biru berubah kepada merah. Kebanyakannya berasa masam. Limau nipis, asam jawa.
Bahan beralkali	Kertas litmus merah berubah kepada biru. Kebanyakannya berasa pahit dan licin. Sabun, kapur sirih.
Bahan neutral	Kedua-dua kertas litmus tidak berubah warna. Pelbagai rasa: tawar, manis dan masin. Air garam, air gula.
Rasa dan sentuhan	Bukan penunjuk saintifik. Air kopi berasa pahit tetapi berasid.
Penunjuk lain	Ekstrak kunyit, ekstrak kubis ungu dan ekstrak bunga raya.
Kegunaan	Pertanian (kapur untuk tanah yang berasid), perubatan (cuka untuk sengatan tebuan), produk isi rumah (asam jawa untuk rasa licin cecair peluntur).