Geografi nota, bab 13

Sisa domestik

Buku teks Geografi Tingkatan 1 KSSM, halaman 144–155

Matlamat bab ini

Murid boleh mengenal pasti jenis sisa domestik, iaitu bahan organik dan bahan bukan organik (13.1)
Murid boleh menjelaskan dengan contoh sisa domestik di Malaysia: sisa pepejal dan sisa cecair (13.2)
Murid boleh membincangkan kesan pembuangan sisa domestik di Malaysia: pencemaran, wabak penyakit, peningkatan kos penyelenggaraan dan banjir kilat (13.3)
Murid boleh menerangkan langkah-langkah mengurangkan kesan pembuangan sisa domestik: amalan 3R, teknologi terkini, penguatkuasaan undang-undang, pendidikan dan kempen (13.4)

Setiap hari rumah kita menghasilkan sampah. Menurut Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal Negara, jumlah sisa domestik di Malaysia mencecah 33 000 tan metrik sehari (Sinar Harian, 19 Januari 2016). Tapak pelupusan pula terhad. Bab ini menerangkan jenis sisa, kesannya dan cara mengurangkannya.

Cuba kira: berapa banyak setahun?

33 000 tan × 365 hari = 12 045 000 tan setahun (lebih 12 juta tan).

13.1Jenis-jenis sisa domestik

Sisa domestik terdiri daripada pepejal dan cecair. Sisa ini boleh dikategorikan sebagai bahan organik dan bahan bukan organik.

	Bahan organik	Bahan bukan organik
Penguraian	Boleh diuraikan dan dilupuskan	Sukar diuraikan dan dilupuskan
Sumber	Haiwan dan tumbuhan	Mineral
Contoh	Sisa makanan, sisa kebun, kertas (juga barangan perabot kayu)	Tin, plastik, besi buruk, kaca

Mineral: bahan yang wujud secara semula jadi, contohnya logam dan petroleum. Plastik dibuat daripada petroleum, maka plastik ialah bahan bukan organik.

Rajah bahan organik (sisa makanan, sisa kebun, kertas) dan bahan bukan organik (tin, plastik, besi buruk, kaca) — Bahan organik (biru) dan bahan bukan organik (jingga)

Buku teks Geografi Tingkatan 1, ms. 146.

Cara mudah ingat: organik = dahulu hidup (haiwan atau tumbuhan). Kertas dibuat daripada kayu pokok, jadi kertas ialah bahan organik.

Jangan tulis "plastik boleh diuraikan". Plastik, kaca dan tin sukar diuraikan dan mengambil masa yang sangat lama untuk dilupuskan.

Kuasa beli ialah daya atau kemampuan membeli sesuatu barang. Apabila kuasa beli penduduk meningkat, mereka membeli lebih banyak barang, jadi lebih banyak sisa domestik (bungkusan, bekas, barang lama) dibuang.

Kelaskan bahan berikut kepada bahan organik atau bahan bukan organik: kulit pisang, botol kaca, surat khabar, tin minuman.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Organik: kulit pisang, surat khabar. Bukan organik: botol kaca, tin minuman.

13.2Sisa-sisa domestik di Malaysia

Sisa domestik di Malaysia ialah sisa yang terhasil dari kawasan perumahan. Sisa ini terdiri daripada sisa pepejal dan sisa cecair.

Sisa pepejal	Sisa cecair
Sisa makanan, plastik, kertas, logam, perabot, lampin pakai buang	Minyak masak, kumbahan

Rajah sisa domestik: sisa pepejal (sisa makanan, plastik, kertas, logam, perabot, lampin pakai buang) dan sisa cecair (minyak masak, kumbahan) — Contoh sisa domestik di Malaysia

Buku teks Geografi Tingkatan 1, ms. 147 (sumber asal: Kementerian Kesejahteraan Bandar, Perumahan dan Kerajaan Tempatan).

Kumbahan: air kotor dari tandas, bilik mandi dan dapur yang mengalir melalui paip pembetung.

Info Geografi: minyak masak terpakai boleh diproses menjadi biodiesel. Biodiesel digunakan sebagai bahan pembawa mesra alam bagi alat fogging pembasmi nyamuk dan kurang toksik berbanding diesel (Institut Penyelidikan Perhutanan Malaysia).

Perabot dan lampin pakai buang ialah sisa pepejal, bukan sisa cecair. Minyak masak ialah sisa cecair walaupun ia datang dari dapur bersama sisa makanan.

Namakan dua sisa cecair yang terhasil di rumah.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Minyak masak (terpakai) dan kumbahan.

13.3Kesan-kesan pembuangan sisa domestik di Malaysia

Pembuangan sisa domestik tanpa kawalan dan pengurusan yang lemah merosakkan alam sekitar secara berperingkat dan memberi kesan kepada hidupan lain. Ada empat kesan utama:

Kesan	Apa yang berlaku
1. Pencemaran	(a) Pencemaran air: sungai tercemar apabila sampah dibuang ke kawasan sumber air. (b) Pencemaran udara: sisa domestik dibakar di tapak pelupusan sampah. (c) Pencemaran bau: timbunan sisa yang tidak diurus dengan baik berbau busuk.
2. Wabak penyakit	Timbunan sampah menjadi tempat penularan (berjangkit atau merebak) wabak penyakit yang dibawa oleh tikus, lipas dan lalat (juga nyamuk). Contoh penyakit: taun, demam denggi, malaria, zika, rotavirus.
3. Peningkatan kos penyelenggaraan (sosioekonomi)	Lebih banyak sisa = kos lebih tinggi bagi kerajaan, khususnya pihak berkuasa tempatan (PBT). Kos ini termasuk: penyelenggaraan tapak pelupusan, baik pulih kemusnahan, perawatan air tercemar dan gaji pekerja pembersihan.
4. Banjir kilat	Penduduk yang tidak bertanggungjawab membuang sampah ke dalam longkang, parit dan sungai. Aliran air tersekat. Apabila hujan lebat, air naik secara mendadak lalu berlaku banjir kilat.

Sampah memenuhi tebing dan permukaan sungai — Pencemaran air

Lalat, lipas, nyamuk dan tikus — Pencemaran air

Foto: buku teks Geografi Tingkatan 1, ms. 148–149.

Rantai sebab dan akibat: banjir kilat

Sampah dibuang ke dalam longkang → longkang tersumbat → aliran air tersekat → hujan lebat → air naik mendadak → banjir kilat.

Dalam soalan "jelaskan kesan", tulis kesan + huraian. Contoh: "Pencemaran air (1). Sampah yang dibuang ke sungai mengotorkan air dan membunuh hidupan akuatik (1)."

Info Geografi: penduduk bandar Kamikatsu (wilayah Tokushima, Jepun) mengamalkan kitar semula sampah. Bandar itu tiada lori sampah, jadi penduduk mengasingkan sampah dan menukar sisa makanan menjadi baja kompos.

Mengapakah timbunan sampah boleh menyebabkan wabak penyakit? Namakan dua penyakit.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Timbunan sampah menjadi tempat pembiakan tikus, lipas, lalat dan nyamuk yang menyebarkan penyakit. Contoh: taun, demam denggi (juga malaria, zika, rotavirus).

13.4Langkah-langkah mengurangkan kesan pembuangan sisa domestik

Ada lima langkah: amalan 3R, penggunaan teknologi terkini, penguatkuasaan undang-undang, pendidikan dan kempen.

1. Amalan 3R

3R	Maksud	Contoh
Kurangkan (Reduce)	Mengurangkan apa-apa yang boleh menyebabkan sampah	Kurangkan penggunaan beg plastik dan bekas polistirena
Guna semula (Reuse)	Menggunakan semula barang yang masih elok	Guna semula bekas minuman, surat khabar, majalah; dermakan buku dan pakaian
Kitar semula (Recycle)	Menghasilkan barangan baharu daripada barangan terbuang	Kraf tangan, baja kompos

Guna semula ≠ kitar semula. Guna semula: barang yang sama digunakan lagi (botol jem jadi bekas pensel). Kitar semula: barang diproses menjadi barang baharu (kertas lama jadi kertas baharu, sisa makanan jadi baja kompos).

Amalan 5R untuk gaya hidup lestari: Rethink (fikir semula), Reduce (kurangkan), Repair (perbaiki), Reuse (guna semula) dan Recycle (kitar semula).

2. Penggunaan teknologi terkini

Teknologi	Kebaikan
*Loji Waste to Energy* (WtE), contohnya di Pulau Langkawi, Kedah**	Mengurangkan sisa yang perlu dihantar ke tapak pelupusan sehingga 85%; mengurangkan pencemaran bau berbanding tapak pelupusan sedia ada
Pinggan daripada ubi kayu	Menggantikan pinggan polistirena; mengurangkan kesan pembuangan sisa domestik

Loji Waste to Energy di Pulau Langkawi — Loji WtE di Pulau Langkawi, Kedah

Foto: buku teks Geografi Tingkatan 1, ms. 150.

Contoh kiraan WtE

Sebuah bandar menghantar 1 000 tan sisa ke loji WtE. Jika sisa dikurangkan sebanyak 85%, baki yang masih ke tapak pelupusan:
100% − 85% = 15%, maka 15% × 1 000 tan = 150 tan.

3. Penguatkuasaan undang-undang

PBT mengenakan denda dan hukuman yang lebih berat supaya masyarakat lebih sedar.
Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam 2007 (Akta 672) dan Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam (Akta 673) dibuat untuk mengurus sisa domestik dengan baik dan sistematik.
Mulai 1 September 2015, kerajaan menetapkan sampah perlu diasingkan mengikut kategori.

4. Pendidikan

Pendidikan alam sekitar diterapkan kepada generasi muda dari peringkat awal.
Mata pelajaran Geografi dan Sains memupuk kesedaran murid.
Aktiviti seperti kitar semula dijalankan sebagai aktiviti tambahan di sekolah.

5. Kempen

Dijalankan oleh agensi kerajaan, badan bukan kerajaan (NGO), PBT dan orang perseorangan, melalui pelbagai media sosial.
Jabatan Alam Sekitar (JAS): Kempen Kesedaran Alam Sekitar, Kempen 3R, Kempen Cintai Sungai Kita.
JAS juga menubuhkan Rakan Alam Sekitar untuk menyemai gaya hidup lestari.

Farah membasuh botol kaca jem dan menjadikannya bekas pensel. Amalan 3R yang manakah ini?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Guna semula (Reuse). Botol yang sama digunakan lagi; tiada barang baharu dihasilkan.

Loji WtE menerima 600 tan sisa sehari dan mengurangkannya sebanyak 85%. Berapakah baki sisa yang dihantar ke tapak pelupusan?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

15% × 600 tan = 90 tan.

Rumusan

Topik	Isi penting
Jenis sisa domestik (pepejal dan cecair)	Organik: boleh diuraikan; haiwan dan tumbuhan (sisa makanan, sisa kebun, kertas, perabot kayu) Bukan organik: sukar diuraikan; mineral (plastik, tin/besi, kaca)
Sisa domestik di Malaysia (dari kawasan perumahan)	Pepejal: sisa makanan, plastik, kertas, logam, perabot, lampin pakai buang Cecair: minyak masak, kumbahan
Kesan pembuangan	Pencemaran (air, udara, bau) • Wabak penyakit (taun, denggi, malaria, zika, rotavirus) • Peningkatan kos penyelenggaraan PBT (sosioekonomi) • Banjir kilat
Langkah mengurangkan	Amalan 3R (kurangkan, guna semula, kitar semula) • Teknologi terkini (loji WtE hingga 85%, pinggan ubi kayu) • Penguatkuasaan undang-undang (Akta 672, Akta 673) • Pendidikan • Kempen (Kempen 3R, Cintai Sungai Kita)