Reka Bentuk dan Teknologi nota, bab 3

Proses reka bentuk

Buku teks Reka Bentuk dan Teknologi Tingkatan 1 KSSM (2016), halaman 48–65

Matlamat bab ini

Murid boleh mentakrifkan maksud projek brief (3.1.1)
Murid boleh mengenal pasti ciri dalam projek brief (3.1.2)
Murid boleh merancang projek brief untuk penghasilan produk yang kreatif (3.1.3)
Murid boleh menyaring maklumat dalam projek brief (3.1.4)
Murid boleh mengaplikasikan projek brief dalam bentuk jadual dan lakaran (3.1.5)
Murid boleh membina mock-up atau model berdasarkan projek brief (3.1.6)
Murid boleh menilai hasil mock-up atau model (3.1.7)

Penghasilan produk reka bentuk melibatkan proses perancangan yang teliti dan sistematik. Projek brief dijalankan untuk memberikan gambaran awal keseluruhan projek. Tujuannya ialah untuk mendapatkan maklumat tentang perincian dan objektif projek, supaya hasil produk memenuhi kriteria yang dikehendaki oleh pelanggan.

Pengurus projek membentangkan projek brief kepada pelanggan dan pereka bentuk di bilik mesyuarat — Pengurus projek membentangkan projek *brief*: fungsi produk, cara persembahan dan kos pengeluaran.

Foto: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 48.

Fikirkan

Mengapakah reka bentuk telefon bimbit sentiasa berubah? Bagaimanakah pengeluar tahu stail telefon yang diminati ramai? Jawapannya: mereka berbincang dan mengumpul maklumat daripada pelanggan dan pasaran terlebih dahulu. Itulah tujuan projek brief.

3.1.1Definisi projek brief

Projek brief ialah satu proses perbincangan awal antara dua pihak, iaitu pengurus projek dengan pelanggan.

Pereka bentuk juga perlu bersama-sama semasa sesi perbincangan. Pereka bentuk menterjemahkan idea produk daripada pelanggan kepada bentuk lakaran bebas atau contengan.

Empat murid berbincang di meja dengan komputer riba, kertas dan kalkulator — Murid memainkan peranan sebagai pelanggan dan pengurus untuk membincangkan projek *brief*.

Gambar foto 3.1, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 49.

Pihak dalam perbincangan	Peranan
Pelanggan	Memberitahu produk yang ingin dibangunkan dan kehendaknya.
Pengurus projek	Memimpin perbincangan, menentukan ciri projek brief dan menguruskan projek.
Pereka bentuk	Menterjemahkan idea pelanggan kepada lakaran bebas atau contengan.

Tujuan utama perbincangan ini ialah untuk mendapatkan maklumat secara terus daripada pelanggan mengenai produk yang ingin dibangunkan, bersandarkan ciri-ciri projek brief.

Maklumat daripada pelanggan disusun dalam bentuk jadual brief dan digunakan sebagai rujukan untuk membina produk.

Siapakah dua pihak utama dalam perbincangan projek brief? Siapakah pihak ketiga yang turut hadir?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Pengurus projek dan pelanggan. Pereka bentuk turut hadir untuk melakar idea pelanggan.

3.1.2Ciri projek brief

Pengurus projek menentukan ciri-ciri yang terdapat dalam projek brief. Terdapat tujuh ciri.

Tujuh ciri projek brief di sekeliling bulatan tengah — Ciri-ciri projek *brief* (berdasarkan Rajah 3.1, buku teks ms. 50).

Ciri	Maksud ringkas
A. Tajuk projek	Merujuk kepada produk yang ingin dihasilkan. Tajuk mesti spesifik, bukan umum. Contoh: Bakul Serba Guna (perkataan "serba guna" menunjukkan bakul itu mempunyai pelbagai fungsi).
B. Gambaran keseluruhan projek	Terbahagi kepada dua: dari segi pengurusan projek dan gambaran awal produk. Gambaran awal boleh ditunjukkan melalui foto, bahan konkrit atau tayangan video.
C. Kriteria produk	Melibatkan elemen dan prinsip reka bentuk yang akan diaplikasikan pada produk. Produk sedia ada dalam pasaran diambil kira sebagai rujukan.
D. Perancangan dalam pengurusan projek	Merangkumi skop projek, kos pengeluaran, masa, perancangan jadual kerja dan pembentukan kumpulan kerja.
E. Analisis kajian reka bentuk produk dan pasaran	Kajian reka bentuk produk: perbandingan produk sedia ada dari segi reka bentuk, fungsi dan ciri-ciri moden. Kajian pasaran: kehendak kumpulan sasaran dan persaingan sedia ada, melalui soal selidik dan pemerhatian.
F. Lakaran idea	Dilukis oleh pereka bentuk dalam bentuk visual yang menarik dan memenuhi kehendak pelanggan.
*G. Penghasilan mock-up* atau model**	Dibuat selepas lakaran idea mendapat persetujuan pelanggan.

Pengurus menunjukkan lakaran pada papan dan pada skrin komputer riba kepada pelanggan — Lakaran gambaran awal dipersembahkan melalui gambar rajah (kiri) dan tayangan video dengan komputer riba (kanan).

Gambar foto 3.2, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 51.

Gambaran awal produk dibincangkan bersama pelanggan, pengurus projek dan pereka bentuk supaya pereka bentuk tidak tersalah tafsir kehendak pelanggan.

Skop kerja

Skop kerja merujuk kepada skala pengeluaran produk: secara besar-besaran (mass production), berskala sederhana atau kecil. Pengurus projek menentukan skop kerja dengan mengambil kira jenis harga pengeluaran produk, kualiti dan kecepatan penghasilan.

Kertas kerja dibuat dahulu untuk merancang masa, jadual kerja, kos pengeluaran dan pembentukan kumpulan kerja. Kertas kerja memastikan projek mendapat kelulusan dari segi punca kewangan dan Struktur Pecahan Kerja (SPK).

Dalam Refleksi Minda (ms. 63), ciri ketiga disebut reka bentuk produk. Dalam Rajah 3.1 ia disebut kriteria produk. Kedua-duanya merujuk kepada perkara yang sama: elemen dan prinsip reka bentuk produk.

Kajian pasaran boleh dilakukan dengan dua cara. Namakan cara itu.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Membuat soal selidik dan pemerhatian.

3.1.3Perancangan projek brief

Perancangan projek brief merangkumi dua perkara penting, iaitu kriteria pertimbangan utama dan catatan penerangannya. Kedua-duanya terdapat dalam borang projek brief.

Enam langkah: senarai semak, borang projek brief, menyaring maklumat, aplikasi jadual dan lakaran, membina mock-up, menilai — Urutan kerja projek *brief* dari perancangan hingga penilaian (buku teks ms. 53–62).

A. Senarai semak ciri-ciri pertimbangan utama

Senarai semak dibuat terlebih dahulu. Ia mengandungi penyataan masalah, iaitu soalan yang perlu diambil perhatian oleh pengurus projek. Terdapat lapan kriteria pertimbangan utama.

Kriteria pertimbangan utama	Contoh penyataan masalah
Fungsi	Apakah kegunaan produk ini? Di manakah produk ini digunakan?
Persembahan	Bagaimanakah cara produk ini dipersembahkan?
Tujuan pasaran	Siapakah yang akan menggunakannya? Siapakah pesaing yang wujud? Pengguna bagaimanakah yang akan menggunakan produk ini?
Kuantiti	Berapakah jumlah yang diperlukan?
Stail/gaya	Bagaimanakah reka bentuk produk ini? Adakah reka bentuk ini akan mendapat perhatian di pasaran?
Kualiti	Bagaimanakah kualiti pembuatannya? Adakah pelanggan mempunyai sebarang permintaan yang istimewa? Apakah piawaian kualiti yang perlu dipatuhi?
Kos	Berapakah kos untuk menghasilkan satu unit produk? Apakah tahap keuntungan yang dikehendaki? Berapakah anggaran kos terakhir?
Jangka masa	Bilakah pelanggan ingin projek ini disiapkan? Apakah produk sampingan yang perlu siap dalam jangka masa yang sama?

Berdasarkan Jadual 3.1, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 53.

Ingat lapan kriteria mengikut urutan buku: Fungsi, Persembahan, Tujuan pasaran, Kuantiti, Stail/gaya, Kualiti, Kos, Jangka masa. Cuba hafal: "Fikir Pandai, Tentu Kita Semua Kuat Kerja Jaya".

Persoalan lain boleh ditambah ke dalam jadual senarai semak jika penting. Namun, kriteria pertimbangan utama tidak boleh diubah.

B. Borang projek brief

Ruang catatan dalam borang projek brief ialah jawapan kepada semua penyataan masalah dalam senarai semak. Maklumat ini diperoleh daripada sesi komunikasi antara pereka bentuk dengan pengurus projek atau pelanggan.

Contoh: sebahagian borang projek brief (Tajuk: Bakul serba guna)

Kriteria pertimbangan utama	Catatan
Fungsi Apakah kegunaan produk ini?	Produk saya akan digunakan untuk membawa barang-barang.
Kuantiti Berapakah jumlah yang diperlukan?	Untuk fasa pertama, saya akan mengeluarkan 100 unit.
Kos Berapakah kos untuk menghasilkan satu unit produk?	Kos bagi satu unit produk dianggarkan sebanyak RM15.00. Kos terakhir tidak melebihi RM20.00.
Jangka masa Bilakah pelanggan ingin projek ini disiapkan?	Pelanggan mahu cadangan reka bentuk projek disiapkan dalam tempoh 40 jam waktu bekerja.

Dipetik daripada Jadual 3.2, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 54.

Penyataan masalah "Siapakah pesaing yang wujud?" termasuk dalam kriteria pertimbangan utama yang mana?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Tujuan pasaran.

3.1.4Menyaring maklumat dalam projek brief

Setelah borang projek brief lengkap, maklumat yang diperoleh perlu disaring. Tujuannya untuk memudahkan pengurus projek dan pereka bentuk melaksanakan tugas masing-masing.

Maklumat pada borang projek brief boleh diringkaskan dalam bentuk jadual atau gambar rajah bermaklumat. Contohnya jadual maklumat projek brief.

Kriteria	Catatan (setelah disaring)
Fungsi	Membawa barang-barang serba guna.
Persembahan	Pelbagai jenis warna. Mudah disimpan kerana saiz boleh diubah suai.
Tujuan pasaran	Suri rumah. Pengguna lain yang berminat.
Kuantiti	100 unit (fasa pertama).
Stail/gaya	Bentuk asas geometri, bersaiz sederhana, ringan, mudah dibawa ke mana-mana, boleh diubah saiznya.
Kualiti	Berkualiti tinggi. Dapat membawa barangan tidak melebihi 15 unit bersaiz sederhana (anggaran saiz barang 10 cm × 8 cm × 10 cm). Memenuhi piawaian kualiti yang ditetapkan oleh SIRIM.
Kos	Kos pembuatan minima RM15.00, maksima RM20.00. Untung RM10.00 seunit.
Jangka masa	Jangka waktu 40 jam. Boleh dibuat penambahbaikan.

Ringkasan Jadual 3.3, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 55.

Lihat perbezaan: dalam borang, catatan ditulis dalam ayat panjang. Selepas disaring, catatan menjadi ringkas dan berpoin.

Kaedah menyaring maklumat

Mengadakan sesi perbincangan lanjutan dengan pelanggan.
Mengadakan video conference untuk mendapatkan maklumat tambahan. Cara ini lebih baik daripada telefon kerana dapat menggambarkan idea dengan jelas.
Mendapatkan maklum balas bertulis daripada pelanggan.

Tahukah anda?

SIRIM menetapkan piawaian kualiti di Malaysia. Produk plastik dan komposit diuji oleh SIRIM sebelum dipasarkan untuk menjamin keselamatan pengguna.

Selepas borang projek brief lengkap, apakah langkah seterusnya?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Menyaring maklumat dalam projek brief (diringkaskan dalam jadual maklumat atau gambar rajah bermaklumat).

3.1.5Aplikasi projek brief dalam bentuk jadual dan lakaran

Setelah maklumat disaring, semua data diaplikasikan dalam bentuk jadual dan lakaran.

Aplikasi dalam jadual
Melibatkan semua ciri projek brief (tajuk projek hingga penghasilan mock-up).

Aplikasi pada lakaran
Melibatkan lakaran produk menggunakan prinsip, elemen dan idea inovasi.

Contoh jadual (Bakul serba guna)

Ciri	Contoh catatan
A. Tajuk projek	Bakul serba guna; membawa barangan bersaiz sederhana, boleh digunakan sebagai bekas simpanan.
B. Gambaran keseluruhan projek	Sasaran utama ialah suri rumah. Dipersembahkan dalam pelbagai warna.
C. Reka bentuk produk	Elemen: saiz, warna dan bentuk. Prinsip: keseimbangan dan pengulangan. Inovasi: pelaras saiz bakul.
D. Perancangan dalam pengurusan projek	Pembahagian kerja kumpulan, jadual kerja dan kos pengeluaran dalam kertas kerja. Kuantiti 100 unit bagi fasa awal.
E. Analisis kajian reka bentuk produk dan pasaran	Jadual perbandingan produk sedia ada (lihat di bawah).
F. Lakaran idea	Lakaran isometrik mempamerkan 3 bahagian pandangan dalam bentuk 3D. Lakaran unjuran ortografik mempamerkan pandangan 2D.
G. Penghasilan mock-up	Kertas mounting board, gam perekat panas, penyedut minuman, pembaris, gunting, pisau pemotong, cutter.

Ringkasan Jadual 3.4, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 56–57.

Jadual perbandingan bakul merah dan bakul biru — Jadual perbandingan: bakul kain (kiri) dengan bakul plastik (kanan).

Buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 57.

Contoh lakaran idea

Tiga lakaran idea bakul serba guna bernombor 1, 2 dan 3 dengan anotasi — Tiga lakaran idea bakul serba guna. Anotasi menunjukkan **prinsip pengulangan**, **prinsip keseimbangan** dan **elemen saiz**.

Lakaran isometrik bakul dan tiga pandangan ortografik: atas, hadapan dan sisi — Lakaran isometrik (kiri) dan unjuran ortografik: pandangan atas (pelan), pandangan hadapan dan pandangan sisi (kanan).

Rajah 3.2, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 57.

Lakaran idea yang baik ada anotasi: label kecil yang menerangkan elemen, prinsip atau ciri inovasi produk. Teknik lakaran akan dipelajari dalam Bab 4.

Lakaran manakah yang menunjukkan produk dalam bentuk 3D: lakaran isometrik atau unjuran ortografik?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Lakaran isometrik (3D). Unjuran ortografik menunjukkan pandangan 2D.

3.1.6Pembinaan mock-up atau model

Selepas lakaran idea dipersetujui, mock-up atau model dibina menggunakan bahan dan alatan cantuman yang sesuai. Anda digalakkan menggunakan bahan-bahan terpakai. Pemilihan bahan perekat dan kaedah mencantum yang tepat menjamin kekuatan semasa pengujian.

A. Mock-up

Mock-up ialah model olokan yang dibuat sebelum menghasilkan model sebenar. Ia memberikan gambaran awal produk dari segi keseimbangan rupa bentuk, warna dan ergonomik.

Produk kecil (contoh: kasut) boleh dibina mengikut saiz sebenar.
Produk besar (contoh: kerusi) boleh dibina dengan saiz lebih kecil tanpa ukuran sebenar.

Mock-up kamera, kereta kayu dan sepasang kasut daripada kertas surat khabar — Contoh *mock-up*: kamera, kereta dan kasut.

Gambar foto 3.3, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 58.

Jenis-jenis bahan mock-up

Bahan dipilih kerana mudah dibentuk, mudah didapati atau boleh dikitar semula: kadbod, plastisin, kayu, polisterin, foam dan dawai kasa. Kayu jelutung dan span juga boleh digunakan.

Enam bahan: dawai kasa, polisterin, plastisin, kadbod, foam dan kayu — Bahan untuk membuat *mock-up*.

Gambar foto 3.4, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 58.

B. Model

	Model separa berfungsi	Model berfungsi sepenuhnya
Nama lain	Model blok	–
Saiz	Berskala atau saiz sebenar	Menyerupai objek sebenar
Bahan	Tidak semestinya bahan sebenar	Bahan dan kaedah cantuman yang sebenar
Fungsi	Beberapa komponen berfungsi seperti produk sebenar (sekurang-kurangnya satu fungsi)	Berfungsi mengikut tujuan sasaran; boleh terus digunakan oleh pengguna
Contoh	Mainan mesin jahit, mainan penyedut hampagas berbateri	Kereta mainan yang bergerak dan boleh dikawal arahnya; kebanyakan produk rekaan fesyen

Kanak-kanak bermain mainan mesin jahit dan mainan penyedut hampagas, di sebelah gambar alat sebenar — Model separa berfungsi: mainan mesin jahit (kiri) dan mainan penyedut hampagas yang dapat menyedut sampah dengan kuasa bateri (kanan).

Gambar foto 3.5 dan 3.6, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 59.

Kanak-kanak memandu kereta mainan elektrik yang menyerupai kereta sebenar — Model kereta yang berfungsi sepenuhnya dari segi pergerakan dan kawalan arah.

Gambar foto 3.7, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 59.

Alatan dan bahan untuk cantuman mock-up atau model

Alatan dan bahan cantuman mesti bersesuaian dengan bahan yang digunakan.

Pistol perekat panas
Menggunakan bekalan elektrik. Rod perekat cair di muncung apabila kuasa diberikan. Sesuai untuk plastik, mounting board dan kadbod.

Super glue
Merekat dengan kuat. Untuk permukaan pelbagai bahan: plastik, fabrik, mounting board dan kayu.

Perekat kayu
Mencantum dua atau lebih permukaan bahan berunsur kayu. Empat jenis: UF, MF, PF dan PRF.

Gam paip PVC (simen pelarut)
Menyambung mock-up atau model yang menggunakan paip PVC tidak berulir. Dalam bentuk cecair, dijual dalam tin.

Gulungan benang pelbagai warna dan jarum

Benang dan jarum
Untuk mock-up daripada bahan fabrik. Benang mencantum serta menghasilkan corak yang menarik.

Foto: buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 60.

Berhati-hati semasa menggunakan bahan perekat. Kebanyakannya mengandungi bahan kimia yang mudah meruap dan boleh melekat pada kulit. Pistol perekat panas juga menjadi sangat panas.

Ain membina model sistem pengairan menggunakan paip PVC tidak berulir. Bahan perekat apakah yang paling sesuai?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Gam paip PVC (simen pelarut).

3.1.7Penilaian hasil mock-up atau model

Penilaian hasil mock-up atau model ialah proses terakhir untuk mengukur tahap keberkesanan produk.

Tahap keberkesanan diukur berdasarkan tiga faktor penting:

Mematuhi kriteria projek brief
Memenuhi kehendak pelanggan
Ketepatan rupa bentuk

Dua kaedah biasa untuk menguji produk ialah pengujian di lapangan dan pengujian di makmal.

Parameter

Parameter ialah sesuatu ukuran yang ingin dijadikan piawaian. Contoh: masa selama 10 minit, ketinggian 1 meter, berat beban 100 gram. Parameter mesti ditetapkan sebelum pengujian.

Semua parameter mesti boleh diukur. Perkataan seperti cantik, menarik dan kemas bersifat subjektif, kerana penilaiannya bergantung pada individu penilai, bukan pada produk. Jadi ia tidak boleh dijadikan parameter.

A. Penilaian mock-up

Pengujian mock-up dibuat berdasarkan bentuk, keseimbangan, kestabilan dan kekuatan cantuman. Pengujian mock-up tidak boleh mengukur fungsi produk.

Mock-up bakul diuji dengan bola beban 100 gram selama 10 minit — Parameter pengujian: beban 100 gram selama 10 minit untuk menguji ketahanan sambungan.

Rajah 3.3, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 61.

Jenis ujian	Parameter	Keputusan
Ujian kekuatan cantuman	Berat beban 100 gram. Beban diletakkan di dalam mock-up selama 10 minit.	Mock-up dapat bertahan tanpa rosak selepas 10 minit dengan beban 100 gram.
Ujian kestabilan	Sudut condongan permukaan 45°. Mock-up diletakkan pada tapak rata dan dilekatkan dengan perekat yang sesuai.	Mock-up tidak jatuh dan kukuh pada tapaknya.

Jadual 3.5 Laporan pengujian mock-up, buku teks ms. 61.

B. Penilaian model

Pengujian model bergantung pada jenis model, dan dibuat dari segi kefungsian. Parameter juga perlu ditetapkan dahulu.

Model separa berfungsi sistem pengairan dengan tangki, pam, paip dan bekas tanaman — Pengujian model separa berfungsi sistem pengairan pertanian. Parameter 1: pam air berkuasa kecil (pam akuarium). Parameter 2: 5 minit.

Rajah 3.4, buku teks RBT Tingkatan 1, ms. 62.

Jenis ujian	Parameter	Keputusan
Ujian kekuatan cantuman	Pam akuarium; hanya 6 daripada 12 sambungan paip dibuat sempurna; pam beroperasi 5 minit.	Air dapat menitis pada 6 sambungan. Tiada kebocoran pada sambungan yang dibuat.
Ujian beban	Beban 1 kg diletakkan di atas sambungan paip bahagian atas.	Paip melengkung ke bawah. Perlu sokongan untuk mengelakkan paip tertanggal akibat tekanan air.

Jadual 3.6 Laporan pengujian model, buku teks ms. 62.

Penambahbaikan dibuat selepas ujian tahap keberkesanan, berdasarkan keputusan yang dicatat. Caranya: membuat lakaran baharu atau mengubah suai produk.

Penilaian mock-up
Bentuk, keseimbangan, kestabilan, kekuatan cantuman.
Tidak menilai fungsi.

Penilaian model
Menilai kefungsian model seperti produk sebenar.

Hafiz menulis parameter ujian: "Mock-up kelihatan kemas". Adakah ini parameter yang sesuai? Mengapa?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Tidak sesuai. "Kemas" bersifat subjektif; penilaiannya bergantung pada individu penilai dan tidak boleh diukur. Parameter mesti boleh diukur, contohnya berat beban 100 gram atau masa 10 minit.

Rumusan

Aspek	Perkara penting
Definisi projek brief	Proses perbincangan awal antara pelanggan dengan pengurus projek untuk memenuhi kehendak pelanggan dalam penghasilan produk.
Tujuh ciri	Tajuk projek, gambaran keseluruhan projek, kriteria (reka bentuk) produk, perancangan pengurusan projek, analisis kajian reka bentuk produk dan pasaran, lakaran idea, penghasilan mock-up atau model.
Lapan kriteria pertimbangan utama	Fungsi, persembahan, tujuan pasaran, kuantiti, stail/gaya, kualiti, kos, jangka masa.
Urutan kerja	Senarai semak → borang projek brief → menyaring maklumat → aplikasi jadual dan lakaran → membina mock-up atau model → menilai.
*Mock-up*	Model olokan; gambaran awal keseimbangan rupa bentuk, warna dan ergonomik.
Model	Model separa berfungsi (model blok) dan model berfungsi sepenuhnya.
Penilaian	Mengukur tahap keberkesanan produk. Parameter ditetapkan dahulu dan mesti boleh diukur. Mock-up: bentuk, keseimbangan, kestabilan, kekuatan cantuman. Model: kefungsian.