Bahasa Melayu nota, tema 6
Teladani sejarah hargai warisan
Buku teks Bahasa Melayu Tingkatan 2 KSSM, halaman 66–78
Matlamat bab ini
- Murid boleh menceritakan peristiwa yang didengar dan dilihat tentang tapak arkeologi Sungai Batu dan travelog Sabah dengan sebutan dan intonasi yang betul secara bertatasusila (1.4.3)
- Murid boleh membaca surat kiriman tidak rasmi dan teks pengacaraan dengan sebutan dan intonasi yang betul serta mengenal pasti maksud tersurat dan tersirat (2.1.1)
- Murid boleh menulis dan mengolah maklumat daripada bahan dialog kepada puisi menggunakan ayat yang gramatis (3.6.1)
- Murid boleh mengedit ejaan, tanda baca dan kesalahan nahu yang mudah dalam perenggan tanpa mengubah maksud asal (3.7.1)
- Murid boleh memahami dan menghayati sajak dengan menyatakan maksud, tema, persoalan, nilai dan pengajaran (4.1.2)
- Murid boleh menghasilkan sajak daripada bahan rangsangan dan tema yang diberi secara kreatif (4.3.2)
- Murid boleh memahami dan menggunakan apitan bagi kata nama dengan betul mengikut konteks (5.3.1)
- Murid boleh menganalisis dan membetulkan kesalahan kata dan frasa dalam sesuatu ayat (5.6.1)
Tema 6 mengajak kita mengenang sejarah dan menghargai warisan: tapak arkeologi purba, pahlawan tempatan, sekolah Melayu tertua, tokoh penentang penjajah, budaya, makanan tradisi dan pakaian warisan. Dua baris maksud pantun pembuka tema ialah “Sejarah negara warisan berharga, iktibar sejarah jadikan teladan.” (ms. 66) Fokus bahasa tema ini ialah apitan kata nama, menyunting ejaan dan tanda baca serta menganalisis kesalahan kata dan frasa.
| Unit | Kemahiran | Bahan dalam buku teks | ms. |
|---|---|---|---|
| Unit 11 Sejarah Kita | Mendengar dan bertutur (1.4.3) | “Arkeologi Sungai Batu” | 68 |
| Membaca (2.1.1) | Surat tidak rasmi “Pahlawan Ulu Cheka” | 69 | |
| Menulis (3.6.1) | Dialog “Sekolah Melayu Tertua”, tukar kepada puisi | 70 | |
| Seni bahasa (4.1.2) | “Lakaran Waktu”: sajak “Sejarah Wajah Kita” | 71 | |
| Tatabahasa (5.3.1) | Apitan kata nama: “Wira Terbilang” (Sharif Masahor) | 72 | |
| Unit 12 Pusaka Tanah Air | Mendengar dan bertutur (1.4.3) | Travelog “Jejak Bumi di Bawah Bayu” (Sabah) | 73 |
| Membaca (2.1.1) | Teks pengacaraan “Raikan Budaya Bangsa” | 74 | |
| Menulis (3.7.1) | Menyunting “Enaknya Juadah Kita” | 75 | |
| Seni bahasa (4.3.2) | Komik “Legenda Batu Belah Batu Bertangkup”, cipta sajak | 76 | |
| Tatabahasa (5.6.1) | Kesalahan kata dan frasa: “Destar Warisan Kita” | 77 | |
| Apitan dan tersirat (5.3.1, 2.1.1) | “Warisan Kesultanan Melayu Melaka” | 78 |
6.1Unit 11: Sejarah Kita
Mendengar dan bertutur: “Arkeologi Sungai Batu” (ms. 68)
Farhana melihat pameran di tapak arkeologi Sungai Batu di Lembah Bujang, Kedah. Tapak ini menunjukkan bahawa aktiviti peleburan besi dan pelabuhan sungai pernah berlaku di situ pada zaman dahulu. Murid diminta menceritakan keunikan tapak itu berdasarkan video dan gambar.
Buku teks Bahasa Melayu Tingkatan 2, ms. 68 (sumber: arkeosungaibatu.blogspot.my).
| Penemuan | Maksud / kegunaan |
|---|---|
| Tapak peleburan besi | tempat bijih besi dipanaskan untuk menghasilkan besi |
| Tuyere | alat peniup angin untuk menaikkan suhu relau |
| Jongkong besi | ketulan besi yang dihasilkan daripada peleburan |
| Hematit dan magnetit | bahan mentah (bijih besi) untuk peleburan |
| Lantai tapak jeti sungai | bukti ada jeti, iaitu tempat kapal berlabuh di tepi sungai |
| Sisa relau | baki daripada relau tempat meleburkan besi |
Bercerita secara formal: mulakan dengan Tapak arkeologi Sungai Batu terletak di …, huraikan dengan penanda urutan (mula-mula, kemudian, akhirnya), kemudian beri pendapat. Gunakan bahasa baku dan sebutan yang jelas (situasi formal).
Apakah fungsi tuyere dan bahan mentah apakah yang digunakan dalam peleburan besi?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Tuyere ialah alat peniup angin. Bahan mentah ialah hematit dan magnetit (ms. 68).
Membaca: surat tidak rasmi “Pahlawan Ulu Cheka” (ms. 69)
Farhana menulis kepada sahabatnya, Adibah, tentang tokoh kampungnya, Pawang Nong (Haji Nong Taib bin Santan). Ini ialah surat kiriman tidak rasmi kerana ditulis kepada sahabat, menggunakan saudari, sahabatmu dan bahasa yang mesra tetapi masih sopan.
| Bahagian surat | Dalam surat Farhana |
|---|---|
| Alamat penulis dan tarikh | No. 12, Kampung Ulu Cheka, 27000 Jerantut, Pahang; 6 Jun |
| Salam pembuka | Menemui sahabatku, Adibah … dengan selamatnya. Saudari, |
| Pendahuluan | Bertanya khabar dan memberitahu dia berada di rumah datuknya |
| Isi | Kisah kepahlawanan Pawang Nong, pingat dan penghormatan |
| Penutup | Sekian, terima kasih. / Sahabatmu, Farhana |
Fakta tentang Pawang Nong (ms. 69)
| Perkara | Maklumat |
|---|---|
| Membuka Kampung Ulu Cheka | 7 Julai 1907 |
| Peristiwa penting | Terlibat dalam Peperangan Perlok dan Perang Terbul untuk mempertahankan kampung daripada serangan komunis; menyelamatkan seorang pembesar negeri yang ditahan komunis di Tong Kiat, Maran, pada 1945 |
| Anugerah | British Empire Medal (BEM), Ahli Mangku Negara (AMN), Pingat Jaksa Kebaktian (PJK) |
| Meninggal dunia | 10 November 1977 |
| Penghormatan | Sekolah Kebangsaan Pawang Nong |
Maksud tersurat ialah maklumat yang dinyatakan secara terang dalam teks. Maksud tersirat ialah mesej yang tersembunyi dan perlu difahami melalui kesimpulan. Contoh tersirat: sekolah dinamai sempena Pawang Nong, jadi jasa tokoh patut dikenang dan dihargai.
Tersurat atau tersirat? “Pawang Nong meninggal dunia pada 10 November 1977” ialah tersurat. “Masyarakat menghargai jasanya” ialah tersirat (disimpulkan daripada nama sekolah).
Nyatakan dua anugerah yang diterima oleh Pawang Nong dan satu bukti masyarakat menghargainya.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Mana-mana dua: BEM, AMN, PJK. Bukti: sebuah sekolah di Ulu Cheka dinamakan Sekolah Kebangsaan Pawang Nong.
Menulis: dialog “Sekolah Melayu Tertua” (ms. 70)
Syahira dan Yuslina berbual tentang Sekolah Kebangsaan Sungai Gelugor, Pulau Pinang. Kemudian murid menukar maklumat dialog kepada puisi (3.6.1).
| Fakta daripada dialog | Butiran |
|---|---|
| Kedudukan | Sekolah Melayu pertama dan tertua di negara kita; di Pulau Pinang |
| Tahun dibuka | 1826 (hampir 200 tahun) |
| Pengasas | David Brown, pemilik ladang di Gelugor |
| Bangunan asal | Bangsal berbumbungkan dan berdindingkan atap nipah, berlantaikan papan |
| Pandangan | Sumbangan sekolah kepada bangsa dan negara patut diberi pengiktirafan |
Menukar dialog atau prosa kepada puisi: (1) kenal pasti isi penting; (2) pilih bentuk (pantun, sajak atau syair); (3) padatkan isi, buang ayat sembang; (4) pilih diksi indah dan gunakan ayat gramatis. Contoh pantun: Sekolah Melayu dibuka lama, / Tahun lapan belas dua puluh enam; / Jasa guru ditabur sama, / Pengiktirafan wajar jangan dipendam. (rima a, b, a, b; 8 hingga 12 suku kata sebaris.)
Tulis dua baris sajak yang memadatkan maklumat bahawa sekolah itu dibuka pada 1826 oleh David Brown.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Contoh: “Tahun 1826 menjadi saksi, / tangan David Brown membuka pintu ilmu.” (Mesti ada tahun, pengasas dan bahasa puitis yang gramatis.)
Seni bahasa: “Lakaran Waktu”, sajak “Sejarah Wajah Kita” (ms. 71)
Karya Sham Al-Johori ini menyamakan sejarah dengan cermin diri, lukisan diri dan wajah kita, kemudian mengajak pembaca mengangkat jasa pejuang yang rela berkorban demi tanah pusaka.
| Aspek | Huraian |
|---|---|
| Tema | Kepentingan sejarah sebagai identiti dan penghargaan terhadap pejuang negara |
| Persoalan | Sejarah sebagai cermin dan wajah bangsa; perjuangan melalui liku peristiwa; pengorbanan pejuang; cinta akan tanah air |
| Maksud rangkai kata | cermin diri: sejarah membolehkan kita menilai siapa kita; onak perjuangan: kesukaran semasa berjuang; jasa gemulah negara: jasa pejuang yang telah meninggal; air mata dan keringat: pengorbanan |
| Gaya bahasa | Metafora: “Sejarah ialah cermin diri”, “Sejarah ialah wajah kita” (perbandingan terus tanpa bagai / seperti). Pengulangan Sejarah ialah … (anafora) |
| Nilai | Patriotisme, menghargai jasa, berterima kasih, berkorban |
| Pengajaran | Kita hendaklah menghargai jasa pejuang dan belajar daripada sejarah |
Metafora atau simile? Metafora: “Sejarah ialah cermin diri.” Simile: “Sejarah seperti cermin diri.” Kehadiran bagai, seperti, umpama, laksana menandakan simile.
Apakah iktibar yang anda peroleh daripada sajak ini?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Contoh: Kita hendaklah menghargai pengorbanan pejuang dan mengambil pengajaran daripada sejarah supaya kita mencintai tanah air.
Tatabahasa: apitan kata nama, “Wira Terbilang” (ms. 72)
Bahan ini memaparkan Sharif Masahor (Sayyid Mashhyur bin Muhammad Al-Shahab), pembesar Sarikei yang menentang pemerintahan James Brooke di Sarawak; beliau meninggal dunia pada 1890 di Selangor. Perkataan berwarna merah ialah kata dasar yang boleh diberi apitan.
Buku teks Bahasa Melayu Tingkatan 2, ms. 72 (Sumber: Buku Teks Sejarah Tingkatan 2, 2003, Dewan Bahasa dan Pustaka).
Apitan kata nama ialah gabungan awalan dan akhiran yang hadir serentak pada kata dasar untuk membentuk kata nama terbitan, iaitu ke- … -an, peN- … -an dan per- … -an.
| Apitan | Contoh daripada bahan tema ini | Maksud |
|---|---|---|
| ke- … -an | bangkit → kebangkitan; hebat → kehebatan; berani → keberanian; wibawa → kewibawaan; sultan → kesultanan | keadaan / peristiwa |
| peN- … -an | lantik → pelantikan; tadbir → pentadbiran; jajah → penjajahan; kenal → pengenalan; perintah → pemerintahan; baharu → pembaharuan | proses / perbuatan |
| per- … -an | juang → perjuangan; satu → persatuan; atur → peraturan | hal, perihal atau tempat |
Bentuk peN- … -an: pen- di hadapan c, d, j dan t (jajah → penjajahan; tulis → penulisan, t luluh; tetapi tadbir → pentadbiran, t kekal); peng- di hadapan vokal, g, h dan k (kenal → pengenalan, k luluh); pem- di hadapan b dan p (baharu → pembaharuan, b kekal; perintah → pemerintahan, p luluh); peny- di hadapan s (s luluh); pe- di hadapan l, m, n dan r (lantik → pelantikan).
Kesalahan lazim: pertadbiran → pentadbiran; kejuangan → perjuangan (kata dasar juang mengambil per-…-an); penbaharuan → pembaharuan.
Bentuk kata nama berimbuhan apitan daripada bangkit, jajah dan juang.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
kebangkitan, penjajahan, perjuangan.
6.2Unit 12: Pusaka Tanah Air
Mendengar dan bertutur: travelog “Jejak Bumi di Bawah Bayu” (ms. 73)
Farhana mengabadikan pengalaman lawatannya ke Sabah (negeri “di bawah bayu”) dalam sebuah travelog, iaitu catatan atau rakaman perjalanan. Murid menonton video, melabelkan gambar dan berbual dengan rakan secara bertatasusila.
Unsur travelog yang baik: tarikh, tempat yang dilawati, apa yang dilihat dan dialami, perasaan, dan pengajaran atau cadangan. Gunakan pada 4 Mac, kemudian, akhirnya. Bercakap dengan sopan: Saya ingin berkongsi pengalaman saya …
Membaca: teks pengacaraan “Raikan Budaya Bangsa” (ms. 74)
Teks pengacaraan ialah skrip yang dibaca oleh pengacara untuk mengendalikan majlis. Skrip dalam buku teks menggunakan jadual Masa / Perkara, Skrip, Teknikal dan Tindakan.
| Masa / perkara | Ringkasan skrip | Tindakan |
|---|---|---|
| 8:30 malam Kata alu-aluan pengacara majlis | Pantun pembuka, salam, memperkenalkan majlis “Malam Kebudayaan dan Kesenian Warisan” di SMK Tanjung Jati; acara: boria, tarian zapin, kompang dan ghazal | Pengacara majlis |
| 8:35 malam Persembahan pembukaan | Pantun, kemudian mempersilakan Kumpulan Boria sekolah membuka acara | Kumpulan boria |
Ciri bahasa pengacara: bahasa baku dan santun (Para hadirin yang dihormati, dipersilakan); ada pantun pembuka; sebutan jelas, intonasi bersemangat. Maksud tersirat: program sebegini wajar diadakan untuk memupuk cinta akan budaya dan warisan.
Pada pukul berapakah persembahan pembukaan bermula dan siapakah yang membuka acara?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
8:35 malam; Kumpulan Boria Sekolah Menengah Kebangsaan Tanjung Jati (ms. 74).
Menulis: menyunting “Enaknya Juadah Kita” (ms. 75)
Murid mesti mengenal pasti dan membetulkan kesalahan ejaan dan tanda baca dalam petikan tentang laksa Sarawak, cendol dan tapai tanpa mengubah maksud asal.
| Dalam petikan | Betul | Sebab |
|---|---|---|
| telor goreng | telur goreng | ejaan baku |
| gabongan bahan | gabungan bahan | ejaan kata dasar gabung |
| restauran ternama | restoran ternama | ejaan baku |
| dimasukan | dimasukkan | masuk + -kan: k berganda (di- + masuk + -kan) |
| citarasa | cita rasa | kata majmuk ditulis terpisah |
| semenanjung Malaysia | Semenanjung Malaysia | nama khas, huruf besar |
| sireh | sirih | ejaan baku |
| Tahukah kamu makanan ini. | Tahukah kamu makanan ini? | ayat tanya berakhir tanda soal |
| Wah sedapnya. | Wah, sedapnya! | kata seru: koma selepas seruan, tanda seru di akhir |
Jangan ubah maksud. Menyunting hanya membetulkan ejaan, tanda baca dan nahu mudah; jangan menukar isi petikan.
Betulkan: “Kuahnya enak kerana ada rasa lemak manis dan pedas”.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Kuahnya enak kerana ada rasa lemak, manis dan pedas. (Koma memisahkan perkara dalam senarai; titik di akhir ayat.)
Seni bahasa: “Legenda Batu Belah Batu Bertangkup” (ms. 76)
Komik ini menceritakan Mak Tanjong yang menangkap ikan tembakul dan menyuruh Melur menggulai ikan itu dan menggoreng telurnya serta meninggalkan sedikit telur untuknya. Anaknya, Si Pekan, berdegil menghabiskan semua telur. Mak Tanjong berasa sangat sedih lalu merayu kepada Batu Belah Batu Bertangkup supaya menelannya, dan akhirnya ditelan oleh batu itu. Murid mencipta sajak berdasarkan bahan rangsangan ini (4.3.2).
| Unsur | Contoh |
|---|---|
| Watak | Mak Tanjong, Melur (kakak), Si Pekan (adik) |
| Punca konflik | Telur ikan tembakul dihabiskan oleh Si Pekan walaupun dilarang |
| Nilai / pengajaran | Kita hendaklah menyayangi ibu dan tidak mementingkan diri; perbuatan tidak mendengar nasihat membawa penyesalan |
Mencipta sajak: pilih tema (contoh: kasih ibu atau penyesalan), gunakan diksi indah, gaya bahasa (personifikasi, metafora), bahasa padat dan pengulangan. Sajak tidak terikat dengan rima atau bilangan baris.
Tatabahasa: kesalahan kata dan frasa, “Destar Warisan Kita” (ms. 77)
Buku teks Bahasa Melayu Tingkatan 2, ms. 77 (Sumber: Destar Warisan Malaysia, Jabatan Muzium Malaysia).
Destar (setanjak, tengkolok) dibuat daripada kain tenun, songket atau batik. Petikan tentang pembentangan Juliaton dan Nadia mengandungi kesalahan kata dan frasa.
| Jenis | Contoh dalam petikan | Betul |
|---|---|---|
| Kesalahan kata (ejaan, pilihan kata, kata hubung) | seratus-peratus | seratus peratus |
| bila namanya dipanggil | apabila namanya dipanggil (bila ialah kata tanya) | |
| bingkas bangun maka berjalan | bingkas bangun lalu berjalan | |
| Kesalahan frasa (binaan frasa) | pelbagai jenis-jenis kain | pelbagai jenis kain (pelbagai sudah jamak) |
| Semua murid-murid | Semua murid / murid-murid | |
| berbekalkan dengan persediaan | berbekalkan persediaan |
Penguat berlebihan: terbaik sekali → terbaik atau paling baik (awalan ter- sudah bermaksud paling). Begitu juga paling terbesar → terbesar.
Betulkan: “Terdapat pelbagai warna-warna destar dalam pameran itu.”
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Terdapat pelbagai warna destar dalam pameran itu. (Kata pelbagai menunjukkan jamak, jadi tidak digandakan.)
Apitan kata nama dan maklumat tersirat: “Warisan Kesultanan Melayu Melaka” (ms. 78)
Murid memecahkan kod rahsia (* = a, ^ = e, # = u, < = k, > = n, “ = h, + = r, : = b, / = p) untuk membentuk perkataan berapitan, lalu melengkapkan teks.
| Kod | Perkataan | Apitan |
|---|---|---|
| /^m^+i>t*“*> | pemerintahan | peN- … -an |
| /^m:i>**> | pembinaan | peN- … -an |
| /^+*t#+*> | peraturan | per- … -an |
| <^+*j**> | kerajaan | ke- … -an |
| <^s^l#+#“*> | keseluruhan | ke- … -an |
| /^>t*d:i+*> | pentadbiran | peN- … -an |
| Maksud tersurat | Maksud tersirat |
|---|---|
| Empayar Melaka luas, meliputi Semenanjung Tanah Melayu dan timur Sumatera; Sulalatus Salatin oleh Tun Seri Lanang ialah dokumen historiografi Melayu terpenting; abad ke-15 | Melaka mempunyai sistem pentadbiran dan politik yang teratur, menjadi asas pembinaan negara dan bangsa kita; warisannya wajar dibanggakan |
Historiografi ialah penulisan atau pencatatan sejarah, iaitu rekod yang menjadi sumber sejarah. Peradaban ialah tahap kemajuan hidup yang tinggi (kebudayaan, ilmu dan susunan masyarakat).
6.3Tip menulis: pantun empat kerat
Pantun ialah puisi tradisional Melayu. Pantun pembuka tema (ms. 66) dan pantun pengacara (ms. 74) ialah contoh pantun empat kerat.
| Ciri | Huraian |
|---|---|
| Bilangan baris | empat baris dalam satu rangkap |
| Pembayang | baris 1 dan 2; biasanya tentang alam atau benda di sekeliling, dan bunyi akhirnya menyokong maksud |
| Maksud | baris 3 dan 4; mengandungi mesej atau nasihat yang sebenar |
| Rima akhir | a, b, a, b (baris 1 sama bunyi dengan baris 3; baris 2 dengan baris 4) |
| Suku kata | kira-kira 8 hingga 12 suku kata sebaris |
Cara menulis: (1) pilih mesej, contohnya menghargai jasa pejuang; (2) tulis dahulu baris 3 dan 4; (3) cari rima dan pembayang yang sesuai; (4) baca semula sambil menepuk suku kata.
Pada pendapat anda, mengapakah pantun pembukaan majlis lazimnya dibacakan oleh pengacara?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Contoh: untuk mengalu-alukan hadirin dengan sopan dan memulakan majlis dengan indah mengikut adat budaya Melayu.
Rumusan
| Perkara | Mesti ingat |
|---|---|
| Sungai Batu | Tapak peleburan besi di Lembah Bujang, Kedah: tuyere, jongkong besi, hematit, magnetit, jeti sungai, sisa relau |
| Pawang Nong | Haji Nong Taib; Kampung Ulu Cheka, 7 Julai 1907; BEM, AMN, PJK; SK Pawang Nong |
| Sekolah tertua | SK Sungai Gelugor, Pulau Pinang, 1826, David Brown |
| Sharif Masahor | Menentang Brooke di Sarawak; meninggal 1890 di Selangor |
| Apitan kata nama | ke-…-an, peN-…-an, per-…-an: kebangkitan, pentadbiran, perjuangan |
| Menyunting | Ejaan baku, huruf besar nama khas, koma dalam senarai, tanda soal dan seru |
| Kesalahan kata / frasa | Jangan gandakan selepas semua, pelbagai; jangan guna penguat berlebihan; apabila bukan bila |
| Tersurat / tersirat | Tersurat: nyata dalam teks; tersirat: disimpulkan (penghargaan, jasa, kebanggaan) |