Reka Bentuk dan Teknologi nota, bab 7
Aplikasi teknologi (2.6): Reka bentuk makanan
Buku teks Reka Bentuk dan Teknologi Tingkatan 2 KSSM (Sasbadi, 2017), halaman 145–171
Matlamat bab ini
- Murid boleh mentakrifkan reka bentuk makanan (2.6.1)
- Murid boleh menjelaskan kepentingan reka bentuk makanan (2.6.2)
- Murid boleh mengaplikasikan penggunaan alatan dan perkakasan dalam proses penyediaan reka bentuk makanan (2.6.3)
- Murid boleh melakar serta menjustifikasikan reka bentuk dan pembungkusan makanan (2.6.4)
- Murid boleh menghasilkan reka bentuk dan pembungkusan makanan (2.6.5)
- Murid boleh menilai reka bentuk makanan yang dihasilkan (2.6.6)
Makanan ialah keperluan primer manusia. Gaya hidup pengguna yang sentiasa berubah memacu perubahan dalam industri reka bentuk makanan dan seterusnya reka bentuk pembungkusannya. Keperluan setiap individu berbeza kerana dipengaruhi oleh faktor fisiologi, agama, budaya dan geografi.
Fikirkan
Mengapakah pau, donat dan kuih tradisional kini dijual dalam bentuk, warna dan pembungkusan yang pelbagai? Pengeluar mengikuti trend dan cita rasa pengguna supaya produk mereka menarik perhatian dan dibeli.2.6.1Mentakrifkan reka bentuk makanan
Reka bentuk ialah pengetahuan tentang penghasilan idea secara terancang untuk menghasilkan sesuatu produk. Produk itu mempunyai nilai estetika, fungsi, keupayaan, pembuatan dan kebolehpasaran.
Makanan ialah bahan yang boleh dimakan dalam bentuk pepejal atau cecair, dihasilkan daripada haiwan atau tumbuhan. Ciri makanan: tekstur, rupa, rasa, bau dan warna.
Reka bentuk makanan ialah aktiviti merealisasikan idea kepada bentuk makanan yang melibatkan inovasi dan kreativiti.
Reka bentuk makanan dipengaruhi oleh permintaan, budaya, sosial, tempat dan cara hidup masyarakat yang berubah mengikut trend. Lima kumpulan nutrien makanan ialah karbohidrat, protein, lemak, vitamin dan garam mineral.
Aspek reka bentuk makanan
Rajah 2.6.1: buku teks RBT Tingkatan 2, ms. 147.
| Aspek | Maksud |
|---|---|
| Proses, kaedah dan ruang | Tempat dan cara produk diproses, diedarkan dan digunakan |
| Estetika, komunikasi dan perwakilan | Makanan dilihat dari segi keindahan, penyampaian mesej dan perwakilan |
| Peralatan dan perkakasan | Yang digunakan untuk menyediakan dan mengambil makanan |
| Komunikasi promosi | Semua aktiviti komunikasi untuk mempromosikan produk makanan |
Klasifikasi reka bentuk makanan
Susunan makananReka bentuk susunan makanan di dalam pinggan atau bekas, contohnya bekas bento.
Makanan itu sendiriReka bentuk pada makanan itu sendiri, contohnya bentuk kuih atau pau.
Nyatakan dua jenis klasifikasi reka bentuk makanan dan beri satu contoh bagi setiap jenis.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
(1) Reka bentuk susunan makanan dalam pinggan atau bekas, contohnya makanan dalam bekas bento. (2) Reka bentuk pada makanan itu sendiri, contohnya kuih yang dibentuk seperti bunga.
2.6.2Kepentingan reka bentuk makanan
Reka bentuk makanan penting untuk memenuhi keperluan psikologi dan sosial masyarakat.
| Kepentingan | Penerangan |
|---|---|
| Kebebasan memilih kepada pengguna | Cita rasa, gaya hidup dan pendapatan berubah, maka pelbagai reka bentuk makanan wujud mengikut trend dan pengguna bebas memilih. |
| Menzahirkan nilai estetika | Reka bentuk menarik memberi nilai tambah, contohnya pulut kuning yang dihias, dan berpotensi tinggi untuk dipasarkan. |
| Melindungi etika sosial | Inovasi dan kreativiti mesti tidak menyentuh sensitiviti kaum dan agama. |
| Faedah kepada pengusaha | Inovasi membuka peluang perniagaan baharu kerana keperluan dan kehendak pengguna sentiasa berubah. |
| Pembangunan sains dan teknologi moden | Perkembangan reka bentuk makanan mencipta pelbagai jenis mesin dan alatan. |
| Kepelbagaian etika budaya | Setiap kaum boleh mempromosikan budaya melalui makanan tradisional mereka dan menjadi sumber idea reka bentuk. |
Contoh soalan buku teks: Aida menjual donat di pasar malam. Untuk meningkatkan jualan, dia boleh memperkenalkan rupa, warna, perisa dan pembungkusan baharu yang menarik pelanggan.
Mengapakah reka bentuk makanan mesti menjaga etika sosial?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Supaya reka bentuk makanan yang kreatif tidak menyentuh sensitiviti kaum dan agama dalam masyarakat berbilang kaum.
2.6.3Alatan dan perkakasan
Alatan ialah perkakasan yang digunakan untuk membuat dan menghasilkan sesuatu makanan. Alatan dibahagikan kepada alatan memotong, membentuk, menghias dan menghidang.
Pisau dan alatan tajam mesti disimpan di tempat yang selamat dan digunakan dengan berhati-hati.
A. Alatan memotong
| Alatan | Fungsi dan ciri |
|---|---|
| Pisau tukang masak | Paling banyak digunakan, serba guna; mata keluli tahan karat, rata dan melengkung di hujung |
| Pisau bergerigi | Memotong bahan yang lembut tetapi berkulit keras; mata bergerigi |
| Pisau penyisih | Memisahkan daging daripada tulang, membuang urat dan lemak; bilah melengkung dan mengecil di hujung |
| Pisau paring | Memotong buah, sayur, keju dan mengupas bawang; seperti pisau tukang masak tetapi lebih kecil |
| Pisau bulan sabit | Memotong halus herba dan sayuran; berbentuk bulan sabit dengan dua pemegang |
| Pisau pengupas | Membuang kulit sayur dan buah; kecil, ringan, mata seperti pisau pencukur |
B. Alatan membentuk dan mengukir
| Alatan | Fungsi dan ciri |
|---|---|
| Pisau ukir | Mengukir buah dan sayur; ringan, kecil dan melengkung |
| Pisau turning | Membentuk, merapi dan membuang kulit buah dan sayur; bilah melengkung |
| Parisian scoop | Mendapatkan bentuk bulat pada makanan, buah dan sayur |
| Penerap (cutter) | Membentuk doh, sayur berubi dan buah; pelbagai bentuk dan saiz, keluli lembut tahan karat |
C. Alatan menghias dan menghidang
- Alatan menghias: pisau pelepa, redai kek, meja pemutar kek (cake turn table), tiub aising dan beg aising. Kebanyakannya untuk pastri dan kek.
- Alatan menghidang: bekas atau pinggan yang bersesuaian dengan jenis reka bentuk makanan.
D. Perkakasan
Perkakasan ialah peralatan untuk memudahkan kerja, menjimatkan masa dan tenaga.
| Perkakasan | Kegunaan |
|---|---|
| Pengisar pelbagai guna | Mengisar pelbagai jenis makanan |
| Mesin pengisar jus | Membuat jus buah dan sayuran |
| Pengadun roti | Mengadun adunan roti dan boleh terus dibakar |
| Mesin mengadun | Mengadun adunan kek, biskut, roti, mi dan pasta; tekstur lebih lembut |
| Periuk nasi elektrik | Memasak nasi |
| Ketuhar elektrik | Membakar makanan |
| Pengukus elektrik | Mengukus makanan; kebersihan lebih terjamin, masa memasak lebih pendek |
| Ketuhar gelombang mikro | Memasak pelbagai makanan dalam masa yang lebih singkat |
Jangan keliru: alatan memotong menghasilkan kepingan atau potongan; alatan membentuk memberi rupa tertentu seperti bulat, bunga atau ukiran.
Pilih alatan yang sesuai: (a) membuang kulit buah dan sayur, (b) mendapatkan bola buah tembikai.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
(a) Pisau pengupas (atau pisau turning untuk membentuk dan membuang kulit). (b) Parisian scoop, kerana bentuk bulat diperoleh.
2.6.4Melakar dan menjustifikasikan reka bentuk dan pembungkusan
Lakaran ialah lukisan awal atau lukisan draf yang dihasilkan dengan teknik lakaran bebas. Lakaran mesti dijustifikasikan berdasarkan elemen dan prinsip reka bentuk.
A. Elemen reka bentuk
| Elemen | Maksud dalam reka bentuk makanan dan pembungkusan |
|---|---|
| Garisan | Pergerakan titik dalam ruang; boleh 2D atau 3D, jelas atau abstrak |
| Rupa | Elemen 2D dan rata; elemen pertama yang dilihat mata |
| Bentuk | Elemen 3D yang mempunyai ketinggian, kelebaran dan kedalaman |
| Warna | Mempunyai hue (jenis warna) dan emosi (terang, gelap, kecerahan) |
| Nilai | Impak terang atau gelap sesuatu tona atau warna |
| Tekstur | Keadaan permukaan yang dirasai melalui sentuhan, seperti licin dan kasar |
| Saiz | Ukuran atau dimensi objek; faktor penting dalam pilihan pelanggan |
| Ruang | Kawasan kosong di sekeliling objek, jarak atau rongga |
B. Prinsip reka bentuk
| Prinsip | Maksud |
|---|---|
| Keseimbangan | Kesamaan berat, tarikan dan tumpuan; susunan hiasan perlu seimbang |
| Kontras | Elemen yang berlawanan untuk impak lebih jelas, menarik perhatian dan mengelakkan kebosanan |
| Pengulangan | Elemen yang sama diulang-ulang, sama ada saiz serupa atau berbeza |
| Keringkasan | Menapis elemen yang tidak perlu dan mengekalkan yang penting sahaja |
| Pergerakan | Aliran yang memimpin pandangan mata dan perasaan |
| Penekanan | Penumpuan pada sesuatu unsur, contohnya makanan untuk majlis tertentu |
| Pembahagian | Hubung kait dua elemen dengan kadar banding yang betul (saiz, nombor, jumlah) |
| Kepelbagaian | Penggunaan pelbagai elemen, gaya, kualiti dan idea |
| Kesatuan | Penggabungan elemen untuk membentuk imej atau idea yang sempurna |
| Harmoni | Menimbulkan emosi positif, ketenangan dan kegembiraan |
Maklumat yang perlu ada pada lakaran: bahan yang digunakan, elemen reka bentuk, prinsip reka bentuk dan dimensi (Rajah 2.6.2).
Ayat justifikasi yang baik mempunyai tiga bahagian: nama elemen atau prinsip, di mana ia dilihat pada lakaran, dan kesannya kepada reka bentuk.
C. Contoh justifikasi lakaran makanan
Rajah 2.6.3: buku teks RBT Tingkatan 2, ms. 157.
- Warna merah (ceri) dan kuning menjadikan persembahan lebih menarik.
- Garisan sos kastard menjadikan persembahan lebih elegan.
- Pengulangan lapisan menjadikan persembahan lebih menarik.
D. Pembungkusan makanan
Pembungkusan makanan ialah mekanisme yang menggunakan kaedah sains dan teknologi untuk memelihara produk bagi tujuan pengedaran, penstoran, jualan dan penggunaan. Ia melibatkan proses reka bentuk, penilaian dan pemasaran.
| Unsur pembungkusan | Penerangan |
|---|---|
| Tanda jenama | Nama yang diberi kepada produk atau perkhidmatan untuk memperkenalkannya kepada pengguna |
| Tipografi | Penggunaan huruf yang unik untuk mencipta jenama; pelbagai bahasa digalakkan |
| Warna | Mewujudkan identiti dan menunjukkan maksud atau jenis produk |
| Ilustrasi | Menggambarkan produk; mesti menarik, unik, sesuai dan tidak terlalu padat |
| Reka bentuk | Ergonomik, mudah dibawa, selamat digunakan dan mesra alam |
| Maklumat | Maklumat wajib disampaikan kepada pengguna pada label |
| Saiz | Pelbagai saiz memberi lebih banyak pilihan mengikut keperluan |
Maklumat pada label makanan
Rajah 2.6.4: buku teks RBT Tingkatan 2, ms. 159.
| Maklumat | Kandungan |
|---|---|
| Nama sebutan sebenar makanan | Jelas, tepat dan tidak mengelirukan |
| Penyataan aditif makanan | Semua aditif yang dibenarkan: pengawet, pewarna, perisa, penambah perisa, antipengoksidaan dan kondisioner |
| Arahan penyimpanan | Cara simpan yang disarankan |
| Maklumat pengeluaran | Nama dan alamat pengilang, pembungkus atau ejen |
| Akuan pemakanan | Kualiti pemakanan, contohnya "tinggi kalsium" |
| Pelabelan pemakanan | Kandungan pemakanan produk |
| Senarai ramuan | Disusun mengikut berat dalam susunan menurun |
| Kuantiti, berat atau isi padu | Berat bersih atau bilangan minimum isi bungkusan |
| Penanda tarikh | Tarikh luput supaya pengguna tidak memilih makanan yang sudah luput |
E. Lakaran dan justifikasi pembungkusan
Rajah 2.6.5: buku teks RBT Tingkatan 2, ms. 160.
- Bahan kedap udara mengekalkan kualiti makanan.
- Elemen bentuk mempunyai ketinggian, kelebaran dan kedalaman (180 mm, 145 mm, 75 mm) yang sesuai.
- Elemen garisan yang berulang mewujudkan prinsip pergerakan.
- Elemen warna yang menarik memberi tarikan kepada pelanggan.
- Prinsip kesatuan digunakan dalam pembungkusan produk.
Kepentingan pembungkusan: mengekalkan kualiti makanan, meminimumkan pembaziran produk dan mengurangkan penggunaan bahan awet.
2.6.5Menghasilkan reka bentuk dan pembungkusan makanan
A. Reka bentuk makanan dalam pinggan atau bekas
Lima perkara penting semasa mereka bentuk makanan:
| Perkara | Panduan |
|---|---|
| Keseimbangan | Cara susunan memberi impak kepada emosi; warna, bentuk, saiz dan tekstur memberi keseimbangan susun atur |
| Bentuk | Merancang pelbagai bentuk dan susunan ketinggian sebagai variasi |
| Tekstur | Gabungan keseimbangan dan tekstur dalam pinggan, tetapi tidak terlalu banyak makanan |
| Rasa | Tidak dapat dilihat, tetapi gabungan bahan menghasilkan rasa yang unik |
| Saiz | Saiz hidangan seimbang dengan saiz pinggan atau bekas |
Faktor lain: imej atau personaliti makanan berdasarkan cita rasa, bahan, warna, saiz yang sesuai, alatan dan bekas menghidang yang sesuai, serta reka bentuk yang tidak melanggar tatasusila agama dan kaum.
Merentas kurikulum: untuk mengelakkan lobak merah dan jagung bertukar warna, tambahkan sedikit cuka atau jus lemon. Elakkan soda bikarbonat kerana memusnahkan vitamin sayuran.
B. Reka bentuk pembungkusan makanan
- Menentukan sasaran pasaran dan demografi, contohnya nasi lemak bungkus untuk penduduk bandar yang sibuk.
- Membentuk imej atau personaliti produk (praktikal, elegan, canggih).
- Menentukan ciri penting produk; elakkan terlalu banyak maklumat supaya reka bentuk tersusun.
- Memilih warna yang betul dan menarik untuk meningkatkan jualan.
- Menggunakan imej yang membawa maksud lebih tepat daripada teks panjang.
- Memilih bahan pembungkusan yang mesra alam.
Nyatakan tiga faktor yang perlu dipertimbangkan sebelum mereka bentuk pembungkusan.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Mana-mana tiga: sasaran pasaran dan demografi; imej atau personaliti produk; ciri penting produk (maklumat tidak terlalu banyak); warna yang sesuai; penggunaan imej; bahan mesra alam.
2.6.6Menilai reka bentuk makanan
| Kriteria | Kandungan |
|---|---|
| Kecenderungan | Kreativiti: idea imaginasi untuk reka bentuk, kaedah dan fungsi yang menarik dan unik |
| Inovasi: idea yang diubah suai atau ditambah baik, lebih baik dan efektif daripada yang sedia ada | |
| Keaslian: idea original, tulen dan tidak diciplak | |
| Kandungan unsur | Simbolik: daya penarik yang membawa mesej dan nilai tambah, termasuk ciri mesra alam |
| Estetika: prinsip dan elemen yang berkaitan dengan keindahan dan cita rasa |
Tiga tahap penilaian
- Perkembangan idea: inovasi, kreativiti dan keaslian.
- Keupayaan penghasilan: penggunaan bahan, alatan dan teknik.
- Penilaian reka bentuk makanan (tahap terakhir): fungsi, estetika, ergonomik, keselamatan dan nilai komersial.
Tujuan penilaian: mengembangkan idea, memilih bahan yang tepat, menggunakan alat dan teknik yang betul, serta menunjukkan inovasi dan kreativiti.
Borang penilaian hasil kerja
Borang dalam buku teks (ms. 168) menggunakan skala 1 (lemah), 2 (sederhana) dan 3 (baik).
| Bahagian | Perkara | Bilangan perkara |
|---|---|---|
| 1. Perkembangan idea | Inovasi, kreativiti, keaslian reka bentuk | 3 |
| 2. Keupayaan penghasilan | Bahan dan alatan, teknik pembuatan | 2 |
| 3. Penilaian reka bentuk | Fungsi, estetika, ergonomik, keselamatan, nilai komersial | 5 |
Jumlah perkara = 3 + 2 + 5 = 10, maka markah maksimum = 10 × 3 = 30 dan minimum = 10 × 1 = 10.
Seorang murid mendapat skor 3 untuk semua perkara dalam bahagian 1, 2 untuk bahagian 2 dan 2 untuk bahagian 3. Hitung jumlahnya.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
(3 × 3) + (2 × 2) + (5 × 2) = 9 + 4 + 10 = 23 daripada 30.
Rumusan
| Aspek | Perkara penting |
|---|---|
| Takrif | Aktiviti merealisasikan idea kepada bentuk makanan dengan inovasi dan kreativiti. |
| Kepentingan | Kebebasan memilih, nilai estetika, etika sosial, faedah pengusaha, sains dan teknologi, kepelbagaian budaya. |
| Alatan | Memotong, membentuk dan mengukir, menghias, menghidang; perkakasan elektrik menjimatkan masa dan tenaga. |
| Elemen (8) | Garisan, rupa, bentuk, warna, nilai, tekstur, saiz, ruang. |
| Prinsip (10) | Keseimbangan, kontras, pengulangan, keringkasan, pergerakan, penekanan, pembahagian, kepelbagaian, kesatuan, harmoni. |
| Pembungkusan | Tanda jenama, tipografi, warna, ilustrasi, reka bentuk, maklumat, saiz; label ada 9 maklumat. |
| Penilaian | Perkembangan idea, keupayaan penghasilan, penilaian akhir (fungsi, estetika, ergonomik, keselamatan, nilai komersial); kandungan unsur ialah simbolik dan estetika. |