Geografi nota, bab 4
Tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia
Buku teks Geografi Tingkatan 3 KSSM, halaman 52–75
Matlamat bab ini
- Murid boleh mengenal pasti jenis dan taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia (4.1)
- Murid boleh menghuraikan faktor yang mempengaruhi jenis dan taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia (4.2)
- Murid boleh menjelaskan melalui contoh kepentingan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia (4.3)
- Murid boleh merumuskan kesan kegiatan manusia terhadap tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia (4.4)
4.1Jenis dan taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia
Iklim Khatulistiwa yang panas dan lembap sepanjang tahun menggalakkan pertumbuhan pelbagai jenis tumbuhan semula jadi di Malaysia. Tumbuh-tumbuhan semula jadi ini dibahagikan kepada lima jenis hutan.
- Hutan Hujan Tropika
- Hutan Paya Air Tawar
- Hutan Paya Air Masin
- Hutan Gunung
- Hutan Pantai
Peta: buku teks Geografi Tingkatan 3, Peta 4.1, ms. 54–55 (sumber asal: Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia, 2016).
Hutan Hujan Tropika menutupi kawasan paling luas. Hutan Pantai ialah jalur nipis di pinggir pantai, Hutan Paya Air Masin ialah jalur ungu di muara dan pantai yang terlindung, dan Hutan Gunung (coklat) mengikut banjaran.
Hutan di Malaysia kaya dengan hidupan: kira-kira 2 500 spesies pokok, 200 spesies mamalia, 600 spesies burung, 110 spesies ular, 80 spesies cicak dan beribu spesies serangga (Jabatan Perhutanan Malaysia, 2016).
Perbandingan lima jenis hutan
| Jenis hutan | Kawasan dan ciri utama | Contoh pokok | Contoh lokasi |
|---|---|---|---|
| Hutan Hujan Tropika | Tanah pamah dan kaki bukit yang bersaliran baik, di bawah 180 m; pokok tinggi, malar hijau, berlapis-lapis | Cengal, meranti, tualang | Banjaran Titiwangsa, Banjaran Tahan |
| Hutan Pantai | Pantai berpasir; tumbuhan berbeza mengikut jarak dari laut | Tapak kuda, ru, mengkuang, kelapa | Dungun (Terengganu), Pulau Sipadan (Sabah) |
| Hutan Paya Air Tawar | Kawasan bersaliran buruk yang kerap ditenggelami air sungai atau tasik | Mengkuang, mersawa paya, meranti paya, kempas | Tasik Bera dan Tasik Chini (Pahang) |
| Hutan Paya Air Masin | Pinggir laut dan muara yang berlumpur, terlindung, ditenggelami air laut ketika air pasang | Bakau, nipah, api-api, nibung | Laut Matang (Perak), Tanjung Piai (Johor) |
| Hutan Gunung | Tanah tinggi melebihi 1 200 m dari aras laut | Oak, laurel, paku pakis, pain, sprus | Gunung Kinabalu (Sabah), Gunung Mulu (Sarawak) |
Hutan Hujan Tropika: empat lapisan
Pokok di hutan ini malar hijau, berdaun lebar dengan hujung daun tirus supaya air hujan mengalir turun dengan cepat. Hutan ini terbahagi kepada empat lapisan menegak.
Rajah: buku teks Geografi Tingkatan 3, Rajah 4.1, ms. 56 (sumber asal: wwf.org.my, 2017).
| Lapisan | Ketinggian | Ciri |
|---|---|---|
| Renjong (emergen) | 40 hingga 50 m | Pokok berkayu keras, batang lurus dan tinggi untuk mendapatkan cahaya matahari |
| Kanopi (silara) | 20 hingga 40 m | Dahan bersambung seperti bumbung; melindungi lantai hutan daripada cahaya matahari |
| Lapisan tengah | 10 hingga 20 m | Pokok kecil; ada tumbuhan epifit (menumpang) dan parasit (memanjat pokok lain untuk air, garam dan mineral) |
| Lantai hutan | Kurang daripada 10 m | Tumbuhan jarang kerana kurang cahaya; dilitupi daun kering dan dahan reput; ada tumbuhan saprofit |
Ingat susunan dari atas: Renjong, Kanopi, Tengah, Lantai. Lantai hutan gelap kerana kanopi menghalang cahaya, jadi tumbuhan di bawah jarang.
Hutan Pantai, Hutan Paya dan akar khas
- Hutan Pantai: pokok ru boleh setinggi 40 m dengan batang lurus; tapak kuda menjalar di pasir. Profil hutan berubah mengikut jarak dari laut (tapak kuda, ru, pokok renek, kelapa).
- Hutan Paya Air Tawar: pokok berkayu keras, batang besar, lurus dan tinggi; lantai hutan dibanjiri air pada musim hujan.
- Hutan Paya Air Masin: tumbuhan berbeza mengikut jarak dari laut; pokok bakau mempunyai akar khas untuk bertahan dalam lumpur yang kurang oksigen.
| Jenis akar | Contoh pokok | Kegunaan |
|---|---|---|
| Akar udara | Bintangor laut | Membantu menyerap oksigen |
| Akar pneumatofor | Perupuk | Membantu menyerap oksigen |
| Akar banir | Meranti paya | Menyokong pokok daripada tumbang di kawasan yang menakung air |
| Akar jangkang | Kelat, merbulan, bakau kurap dan bakau minyak | Menyokong pokok dan menyerap udara ketika air pasang |
| Akar ceracak | Bakau api-api, perepat | Pernafasan; keluar menegak dari lumpur kerana kekurangan oksigen |
Jadual: dirumuskan daripada Jadual 4.1 dan 4.2, buku teks ms. 58–59.
Hutan Gunung: zon mengikut ketinggian
Hutan Gunung terdapat di tanah tinggi melebihi 1 200 m. Jenis tumbuhan berubah mengikut ketinggian kerana tumbuhan menyesuaikan diri dengan suhu dan kesuburan tanih.
Rajah: buku teks Geografi Tingkatan 3, Rajah 4.6, ms. 60 (sumber asal: Jabatan Perancangan Bandar dan Desa Semenanjung Malaysia, 2014).
| Ketinggian | Zon | Ciri dan tumbuhan |
|---|---|---|
| 1 200 hingga 1 800 m | Hutan montane bawah (Hutan Daun Luruh) | Pokok 15 hingga 33 m; oak, laurel; epifit seperti orkid dan paku langsuyar |
| 1 800 hingga 2 900 m | Hutan montane atas | Pokok rendah (1.5 hingga 18 m), satu lapisan sahaja; pain, sprus, lumut, liken, periuk kera, rhododendron; lantai lembap berlumut |
| 2 900 hingga 3 500 m | Tumbuhan hampir alpain | Pokok bantut dan rumput; pokok renek konifer |
| Melebihi 3 500 m | Tumbuhan alpain | Tumbuhan renek dan lumut; orkid |
Jadual: dirumuskan daripada Jadual 4.3, buku teks ms. 60.
Pokok menjadi lebih rendah dan kecil apabila ketinggian bertambah, bukan lebih tinggi. Hutan Gunung bermula pada 1 200 m, bukan pada aras laut.
(a) Namakan lapisan Hutan Hujan Tropika yang tingginya 10 hingga 20 m. (b) Mengapakah tumbuhan di lantai hutan jarang? (c) Pada ketinggian 2 400 m, zon Hutan Gunung yang manakah?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
(a) Lapisan tengah. (b) Kanopi menghalang cahaya matahari daripada sampai ke lantai hutan. (c) Hutan montane atas (1 800 hingga 2 900 m).
4.2Faktor yang mempengaruhi tumbuh-tumbuhan semula jadi
Empat faktor mempengaruhi jenis dan taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia: bentuk muka bumi, saliran, iklim dan tanih.
Bentuk muka bumiTanah pamah, kaki bukit, pinggir laut, muara dan tanah tinggi
SaliranBaik atau buruk; kerap ditenggelami air atau tidak
IklimSuhu, hujan dan cahaya matahari
TanihAluvium, laterit, gambut dan berpasir
Bentuk muka bumi
| Bentuk muka bumi | Hutan yang tumbuh |
|---|---|
| Tanah pamah dan kaki bukit (kurang daripada 180 m), bersaliran baik | Hutan Hujan Tropika: pokok tinggi dan besar; akar banir menyokong pokok |
| Pinggir laut yang berpasir | Hutan Pantai |
| Pinggir laut yang terlindung dan muara sungai berlumpur | Hutan Paya Air Masin |
| Tanah pamah yang sering ditenggelami air (tasik, sungai) | Hutan Paya Air Tawar |
| Tanah tinggi melebihi 1 200 m | Hutan Gunung: pokok kecil, lumut, epifit seperti orkid, pokok bantut |
Saliran
| Saliran | Jenis pokok | Lokasi |
|---|---|---|
| Baik | Cengal, tualang, kelapa, ru | Pulau Sipadan (Sabah), Desaru (Johor), Air Terjun Lasir (Terengganu) |
| Buruk | Mengkuang, mersawa paya, meranti paya, kempas, nipah, nibung | Tasik Chini dan Tasik Bera (Pahang), Delta Labuk-Sugut (Sabah) |
Iklim
- Iklim Khatulistiwa: suhu purata kira-kira 27°C dan hujan kira-kira 2 600 mm setahun.
- Suhu tinggi, cahaya matahari dan hujan yang banyak menggalakkan pertumbuhan Hutan Hujan Tropika.
- Di tanah tinggi, suhu kira-kira 18°C menggalakkan pertumbuhan Hutan Gunung seperti di Gunung Kinabalu.
Tanih
| Hutan | Jenis tanih | Pokok | Lokasi |
|---|---|---|---|
| Hutan Hujan Tropika | Aluvium, laterit | Cengal, meranti, tualang | Kaki Banjaran Titiwangsa, Banjaran Tahan |
| Hutan Paya Air Masin | Gambut, aluvium | Bakau, bakau jongkong, api-api | Laut Matang, Tanjung Piai |
| Hutan Paya Air Tawar | Gambut, aluvium | Nipah, mengkuang, terap | Tasik Chini, Tasik Bera, Delta Rajang |
| Hutan Pantai | Berpasir | Tapak kuda, ru, kelapa | Pantai Irama (Kelantan), Tanjung Rhu (Langkawi) |
| Hutan Gunung | Laterit | Oak, laurel, paku pakis | Gunung Kinabalu, Gunung Jerai |
Jadual: dirumuskan daripada Jadual 4.4, buku teks ms. 64.
Tanih aluvium: tanah lanar daripada mendapan lumpur dan kelodak pasir. Tanih laterit: tanah liat merah. Tanih gambut: tanah bercampur tumbuhan reput. Tanih berpasir: tanah berbutir kasar dan berkerikil.
Jawapan tentang faktor mesti menghubungkan faktor dengan jenis hutan dan sebabnya. Contoh: tanih berpasir yang berbutir kasar dan berkerikil sesuai untuk pokok kelapa dan tapak kuda di Hutan Pantai.
(a) Senaraikan empat faktor yang mempengaruhi taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi. (b) Hutan jenis apakah yang tumbuh di kawasan bersaliran buruk dan sering ditenggelami air tasik? (c) Mengapakah Gunung Kinabalu mempunyai Hutan Gunung?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
(a) Bentuk muka bumi, saliran, iklim, tanih. (b) Hutan Paya Air Tawar. (c) Kawasan tanah tinggi melebihi 1 200 m, suhu kira-kira 18°C menggalakkan pertumbuhan Hutan Gunung.
4.3Kepentingan tumbuh-tumbuhan semula jadi
| Kepentingan | Penerangan | Contoh |
|---|---|---|
| Kawasan tadahan hujan | Hutan seperti span berongga yang menyerap air dan mengalirkannya ke sungai, empangan, kolam dan tasik; air ditapis secara semula jadi | Banjaran Kapuas Hulu (Sarawak), Taman Negeri Royal Belum (Perak) |
| Keseimbangan ekosistem | Tumbuhan ialah komponen biotik yang berinteraksi dengan komponen abiotik (bentuk muka bumi, tanih, air, udara, tenaga suria) | Taman Negara Bako (Sarawak), Taman Negara Pahang |
| Sumber perubatan | Akar, kulit, daun, ranting dan buah dijadikan ubat | Tongkat ali (akar), sembong (daun, akar, bunga), senduduk (daun, pucuk, akar), pegaga (seluruh pokok), keremek (daun) |
| Habitat | Tempat tinggal, perlindungan dan sumber makanan bagi flora dan fauna | Taman Negara Endau-Rompin (Johor), Lembah Danum (Sabah) |
| Sumber bahan mentah | Kayu balak untuk perabot dan eksport; buluh dan rotan untuk kraf tangan dan perabot; kayu bakau untuk bahan api dan cerucuk | Cengal, balau, keruing; eksport ke India, Indonesia, Vietnam, Jepun dan China |
Ekosistem: interaksi dan saling kebergantungan antara komponen biotik (tumbuhan, haiwan, manusia) dengan komponen abiotik (bentuk muka bumi, batuan, tanih, air, udara, mineral, tenaga suria). Habitat: tempat hidup haiwan atau tumbuhan secara semula jadi.
Contoh: pengurusan hutan secara mampan
Malaysia mengamalkan Selective Management System (SMS): hanya pokok balak yang matang ditebang, manakala pokok muda dibiarkan terus membesar. Dengan cara ini hutan tetap menjadi sumber bahan mentah tanpa dimusnahkan.Apabila diminta "huraikan kepentingan", tulis fakta + contoh. Contoh: hutan tanah tinggi penting sebagai kawasan tadahan hujan kerana menyerap air dan mengalirkannya ke empangan, seperti di Royal Belum.
Nyatakan dua bahagian tumbuhan yang digunakan sebagai ubat, beserta contoh pokok.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Akar (tongkat ali); daun (keremek, senduduk); keseluruhan pokok (pegaga). Mana-mana dua.
4.4Kesan kegiatan manusia terhadap tumbuh-tumbuhan semula jadi
Kesan positif
| Kegiatan | Penerangan | Contoh |
|---|---|---|
| Pembangunan hutan | Program Penubuhan Ladang Hutan (PPLH, 2006) mengurangkan tekanan ke atas hutan asli sebagai sumber bahan mentah dan memastikan bekalan kayu untuk industri tempatan | Jati, sentang, getah, khaya, akasia, batai, kelempayan, binuang; tumpuan pada getah dan akasia |
| Penghutanan semula | Menanam pokok bermutu dan tahan penyakit di kawasan hutan yang telah ditebang; dilakukan oleh Jabatan Perhutanan, FRIM dan PERHILITAN | Hutan Lipur Bukit Lagong, Kepong (hutan tropika buatan manusia tertua di dunia) |
| Taman negara | Memelihara pelbagai spesies termasuk yang jarang dijumpai demi biodiversiti; juga untuk pelancongan | Taman Negara Similajau (Sarawak); Sarawak ada 30 taman negara dan Sabah sembilan |
| Hutan simpan kekal | Kawasan sensitif alam sekitar bernilai tinggi dari segi kepelbagaian biologi; pembangunan hutan yang terancang | Hutan Simpan Kabili-Sepilok (Sabah), Kuala Langat Utara dan Raja Musa (Selangor) |
Kesan negatif
| Kesan | Penerangan |
|---|---|
| Ketidakseimbangan ekosistem | Penyahhutanan (pembinaan, ladang, infrastruktur, pembalakan) mengganggu siratan makanan dan menyebabkan banjir lumpur, tanah runtuh serta kawasan tadahan terganggu |
| Hakisan tanih | Permukaan bumi terdedah kepada hujan; akar yang musnah tidak lagi menyerap air larian (kurang infiltrasi); tanih diangkut ke sungai sehingga sungai cetek dan banjir |
| Kawasan tadahan hujan terganggu | Penerokaan tidak terancang menyebabkan kelodak lumpur masuk ke empangan sehingga empangan menjadi cetek |
| Kepupusan flora dan fauna | Habitat dan sumber makanan hilang; tumbuhan terancam: periuk kera, tongkat ali, bakau, cengal, meranti; haiwan: gajah, badak Sumatera, tapir, harimau Malaya, kancil |
Penyahhutanan: pemusnahan hutan secara kekal, misalnya untuk membuat jalan raya dan bangunan. Pupus: habis lenyap sama sekali.
Contoh: rantai sebab dan akibat
Pembalakan menyahhutankan lereng bukit. Akar pokok yang menyerap air larian musnah, jadi hujan jatuh terus ke tanah dan tanih terhakis. Tanih diangkut ke sungai, sungai menjadi cetek, lalu banjir berlaku dan harta benda rosak.Penghutanan semula dan ladang hutan ialah kesan positif. Jangan campurkan dengan penyahhutanan yang bersifat kekal dan menjadi kesan negatif.
Terangkan bagaimana pembalakan menyebabkan banjir.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Pokok ditebang, permukaan tanah terdedah kepada hujan dan tanih terhakis. Tanih diangkut ke sungai sehingga sungai cetek. Sungai yang cetek tidak dapat menampung air lalu melimpah dan menyebabkan banjir.
Rumusan
| Perkara | Fakta penting |
|---|---|
| Jenis hutan | Hutan Hujan Tropika, Pantai, Paya Air Tawar, Paya Air Masin, Gunung |
| Lapisan Hutan Hujan Tropika | Renjong 40 hingga 50 m, kanopi 20 hingga 40 m, tengah 10 hingga 20 m, lantai kurang daripada 10 m |
| Hutan Gunung | Melebihi 1 200 m; montane bawah, montane atas, hampir alpain (2 900 m), alpain (3 500 m) |
| Faktor | Bentuk muka bumi, saliran, iklim (27°C, 2 600 mm), tanih |
| Kepentingan | Tadahan hujan, keseimbangan ekosistem, perubatan, habitat, bahan mentah |
| Kesan positif | Pembangunan hutan, penghutanan semula, taman negara, hutan simpan kekal |
| Kesan negatif | Ketidakseimbangan ekosistem, hakisan tanih, tadahan terganggu, kepupusan |