Pendidikan Islam nota, topik 11
Fikah: Pengurusan Jenazah
Buku teks Pendidikan Islam Tingkatan 3 KSSM, halaman 125–136
Matlamat bab ini
- Murid boleh menyatakan maksud, hukum dan dalil naqli pengurusan jenazah (4.15.1)
- Murid boleh menerangkan tindakan ketika menghadapi orang yang sedang nazak (4.15.2)
- Murid boleh menyenaraikan tindakan awal terhadap jenazah ketika berlaku kematian (4.15.3)
- Murid boleh menjelaskan empat kewajipan terhadap jenazah, iaitu memandikan, mengafankan, menyembahyangkan dan mengebumikan (4.15.4)
- Murid boleh menerangkan adab menziarahi jenazah (4.15.5)
- Murid boleh melaksanakan amali pengurusan jenazah serta solat jenazah dan menziarahi jenazah dengan beradab dan istiqamah (4.15.6, 4.15.7)
Topik ini ialah pelajaran 16, Pengurusan Jenazah ڤڠوروسن جنازه, dalam bidang Fikah فقه. Unit 1 menerangkan konsep pengurusan jenazah: maksud, hukum, dalil, tindakan ketika seseorang nazak, tindakan awal apabila berlaku kematian dan adab menziarahi jenazah. Unit 2 menerangkan empat kewajipan terhadap jenazah: memandikan, mengafankan, menyembahyangkan dan mengebumikan.
11.1Maksud, hukum dan dalil مقصود، حكوم دان دليل
| Perkara | Penjelasan (buku teks, ms. 125) |
|---|---|
| Maksud pengurusan jenazah مقصود | Menguruskan jenazah dengan cara tertentu mengikut ketetapan syarak. |
| Hukum menguruskan jenazah حكوم | Fardu kifayah فرض كفاية. |
Fardu kifayah: kewajipan yang ditanggung oleh sebahagian umat Islam. Jika sudah ada yang melaksanakannya, gugurlah tuntutan ke atas yang lain. Jika tiada seorang pun yang melaksanakannya, semua orang Islam di kawasan itu berdosa. (Bandingkan dengan fardu ain pada topik 10.)
Dalil naqli دليل نقلي
Dalil 1: sabda Rasulullah SAW kepada Aisyah RA, riwayat Ibn Majah.
Hadis: buku teks Pendidikan Islam Tingkatan 3, ms. 125.
Dalil 2: Ibn Abbas RA meriwayatkan sabda Rasulullah SAW, riwayat at-Tirmizi.
Hadis: buku teks, ms. 125.
| Dalil | Perkara yang ditunjukkan |
|---|---|
| Hadis Aisyah RA (Ibn Majah) | Empat urusan jenazah: memandikan, mengafankan, menyembahyangkan, mengebumikan |
| Hadis Ibn Abbas RA (at-Tirmizi) | Jenazah dikafankan dengan kain putih |
Jangan tertukar: empat kewajipan terhadap jenazah ialah memandikan, mengafankan, menyembahyangkan dan mengebumikan. Mengambil kain putih ialah bahagian mengafankan, bukan satu kewajipan yang kelima.
Nyatakan hukum menguruskan jenazah dan satu dalil naqlinya.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Hukum: fardu kifayah.
Dalil: hadis Aisyah RA riwayat Ibn Majah (memandikan, mengafankan, menyembahyangkan, mengebumikan) atau hadis Ibn Abbas RA riwayat at-Tirmizi (mengafankan dengan kain putih).
Dalil: hadis Aisyah RA riwayat Ibn Majah (memandikan, mengafankan, menyembahyangkan, mengebumikan) atau hadis Ibn Abbas RA riwayat at-Tirmizi (mengafankan dengan kain putih).
11.2Tindakan ketika menghadapi orang nazak تيندقن كتيك مڠهادڤي اورڠ يڠ سدڠ نزع
Orang yang nazak ialah orang yang sedang menghampiri saat kematian. Buku teks (ms. 126) menyenaraikan tiga tindakan:
1. Mengajarkan kalimah
Ajarkan kalimah La ilaha illallah dengan cara yang lembut.
دأجركن كليمه «لا اله الا الله» دڠن چارا يڠ لمبوت
Ajarkan kalimah La ilaha illallah dengan cara yang lembut.
دأجركن كليمه «لا اله الا الله» دڠن چارا يڠ لمبوت
2. Mengingatkan agar bersangka baik
Ingatkan pesakit supaya bersangka baik terhadap Allah SWT.
Ingatkan pesakit supaya bersangka baik terhadap Allah SWT.
3. Membaca surah Yasin
Surah Yasin dibacakan di sisinya.
Surah Yasin dibacakan di sisinya.
Buku teks, ms. 126 (sumber: al-Fiqh al-Manhaji).
Ajarkan, bukan paksa. Kalimah itu diajarkan dengan lembut, supaya orang yang nazak tidak berasa terbeban.
Apakah tiga tindakan yang dilakukan ketika seseorang nazak?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Mengajarkan kalimah La ilaha illallah dengan cara yang lembut; mengingatkan pesakit supaya bersangka baik terhadap Allah SWT; membacakan surah Yasin di sisinya.
11.3Tindakan awal terhadap jenazah تيندقن اول ترهادڤ جنازه
Apabila seseorang telah meninggal dunia, lapan tindakan awal berikut dilakukan mengikut urutan (buku teks, ms. 126-127).
| No. | Tindakan | Cara mengingat |
|---|---|---|
| 1 | Menutup kedua-dua mata jenazah | Mata |
| 2 | Mengikat dagu jenazah dengan kain supaya mulutnya tidak terbuka | Dagu dan mulut |
| 3 | Meletakkan jenazah di atas katil atau di tempat yang lebih tinggi daripada lantai | Tempat tinggi |
| 4 | Menghadapkan jenazah ke arah kiblat | Kiblat |
| 5 | Melembutkan sendi-sendi tulang | Sendi |
| 6 | Meletakkan tangan jenazah di dadanya (seperti dalam keadaan qiam) | Tangan di dada |
| 7 | Menggantikan pakaian yang dipakainya dengan kain yang boleh menutup seluruh tubuh | Tutup seluruh tubuh |
| 8 | Meletakkan sesuatu yang sederhana berat di atas perutnya supaya tidak kembung | Perut |
Buku teks, ms. 126-127.
Prisma ilmu: hadis Ummu Salamah RA (buku teks, ms. 127)
Rasulullah SAW menziarahi Abu Salamah yang telah meninggal dunia. Matanya terbuka, lalu baginda menutupkan matanya. Baginda bersabda bahawa apabila roh dicabut, mata akan mengikutinya. Baginda juga melarang keluarga berdoa selain doa yang baik, kerana malaikat mengaminkan apa yang diucapkan.
Hadis: buku teks, ms. 127.
Urutan penting. Tangan diletakkan di dada selepas sendi dilembutkan, dan pakaian digantikan dengan kain penutup seluruh tubuh sebelum sesuatu diletakkan di atas perut.
Mengapakah sesuatu yang sederhana berat diletakkan di atas perut jenazah? Apakah yang dilakukan kepada mata jenazah?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Supaya perut jenazah tidak kembung. Kedua-dua mata jenazah ditutup.
11.4Adab menziarahi jenazah ادب منزيارهي جنازه
| No. | Adab (buku teks, ms. 128) |
|---|---|
| 1 | Mendoakan keampunan dan rahmat Allah SWT untuk jenazah. |
| 2 | Mengucapkan takziah kepada keluarga si mati dalam tempoh tiga hari dari tarikh kematian. |
| 3 | Membantu keluarga si mati, seperti menyediakan makanan untuk mereka. |
| 4 | Tidak meratapi pemergian si mati dengan meraung, mengeluh dan mempersoalkan takdir Allah SWT. |
Ilustrasi: buku teks, ms. 128.
Prisma ilmu: buku teks, ms. 128.
Takziah ialah ucapan menenangkan keluarga si mati, dalam tempoh tiga hari. Adab ini ditujukan kepada keluarga si mati: bantulah mereka, misalnya dengan menyediakan makanan.
Nyatakan dua adab menziarahi jenazah.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Mana-mana dua: mendoakan keampunan dan rahmat untuk jenazah; mengucapkan takziah kepada keluarga si mati dalam tempoh tiga hari; membantu keluarga si mati seperti menyediakan makanan; tidak meratapi dengan meraung, mengeluh dan mempersoalkan takdir.
11.5Kewajipan terhadap jenazah كواجيڤن ترهادڤ جنازه
Terdapat empat kewajipan terhadap jenazah, dilakukan mengikut urutan (buku teks, ms. 130).
| No. | Kewajipan | Maksud | Tujuan |
|---|---|---|---|
| 1 | Memandikan ممنديكن | Meratakan air ke seluruh tubuh jenazah | Membersihkan jenazah dan memuliakannya |
| 2 | Mengafankan مڠافنكن | Menutup seluruh tubuh jenazah dengan sekurang-kurangnya sehelai kain | Menutup aurat jenazah |
| 3 | Menyembahyangkan مڽمبهيڠكن | Solat yang dilakukan ke atas jenazah dengan kaifiat tertentu | Mendoakan jenazah agar mendapat rahmat dan keampunan Allah SWT |
| 4 | Mengebumikan مڠبوميكن | Mengebumikan jenazah di dalam tanah mengikut kaedah tertentu | Menghalang bau yang tidak menyenangkan dan menghalang jenazah digali binatang buas |
Buku teks, ms. 130-135.
Urutan: Mandi, Kafan, Solat, Kubur. Tujuan ringkas: bersih, tutup aurat, doa, terpelihara.
Kewajipan 1: memandikan jenazah ممنديكن جنازه
Foto: buku teks, ms. 130.
Bahagian badan yang terpisah semasa memandikan jenazah, seperti rambut, kuku atau kulit, hendaklah dikebumikan bersama-sama jenazah (ms. 130).
Kaedah memandikan jenazah (ms. 131):
| Langkah | Tindakan |
|---|---|
| 1 | Letakkan jenazah di tempat yang agak tinggi untuk memudahkan air mengalir. |
| 2 | Pastikan aurat jenazah ditutup. |
| 3 | Tekan perut jenazah untuk mengeluarkan najis dan kotoran. |
| 4 | Bersihkan seluruh tubuh jenazah daripada najis dan sebarang benda yang boleh menghalang air. |
| 5 | Bersihkan gigi jenazah, lubang hidung, telinga dan celah-celah kukunya. |
| 6 | Jenazah diwuduk dengan sempurna. |
| 7 | Berniat ketika memandikannya. |
| 8 | Siram seluruh tubuh jenazah dengan air yang telah dicampurkan dengan daun bidara dan sabun. |
| 9 | Bilas seluruh badan jenazah dengan air. |
| 10 | Jenazah dimandikan dengan air yang dicampur dengan kapur barus. |
Lafaz niat: buku teks, ms. 131.
Hadis Ummu Atiyyah RA (Bukhari dan Muslim, ms. 131)
Rasulullah SAW bersabda tentang puteri baginda: mandikanlah dia sebanyak 3 atau 5 kali atau lebih, dengan air daun bidara; mandi yang terakhir dengan air yang bercampur sedikit kapur barus. Mulakan dengan bahagian kanannya dan tempat-tempat wuduk daripadanya.
| Mandi | Campuran air |
|---|---|
| Mandi pertama hingga sebelum terakhir | Air + daun bidara dan sabun |
| Mandi yang terakhir | Air + sedikit kapur barus |
Kapur barus digunakan pada mandi yang terakhir, bukan mandi yang pertama. Daun bidara dan sabun digunakan pada mandi sebelumnya.
Mengapakah bahagian kanan dan tempat wuduk dimulakan dahulu? Pada mandi yang manakah kapur barus digunakan?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Kerana hadis Ummu Atiyyah RA menyuruh memulakan dengan bahagian kanan dan tempat-tempat wuduk. Kapur barus digunakan pada mandi yang terakhir.
Kewajipan 2: mengafankan jenazah مڠافنكن جنازه
Tujuan: menutup aurat jenazah. Kain kafan mestilah putih (hadis Ibn Abbas RA).
| Jenazah lelaki | Jenazah perempuan | |
|---|---|---|
| Bilangan lapisan yang afdal | 3 lapisan kain putih | 5 lapisan kain putih |
| Fungsi setiap lapisan | Setiap lapisan dapat menutup seluruh tubuh jenazah | 1 baju untuk menutup bahagian tubuh; 1 tudung untuk menutup kepala; 1 kain untuk menutup bahagian antara pusat hingga lutut; 2 kain untuk menutup seluruh tubuh |
Carta: buku teks, ms. 132.
Prisma ilmu (ms. 132): kapas yang diletakkan pada jenazah ditaburkan kapur barus dan diletakkan pada bahagian jenazah yang berlubang serta anggota sujudnya. Tali kafan yang membalut jenazah dibuka kembali ketika dalam kubur.
Hitung bilangan lapisan kain yang digunakan untuk mengafankan jenazah perempuan yang afdal dan nyatakan fungsinya.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
1 baju + 1 tudung + 1 kain pusat hingga lutut + 2 kain penutup seluruh tubuh = 5 lapisan.
Kewajipan 3: menyembahyangkan jenazah مڽمبهيڠكن جنازه
Solat jenazah dilakukan dengan empat takbir. Hukum solat jenazah ialah fardu kifayah.
Lafaz niat: buku teks, ms. 133. Lafaz bagi jenazah perempuan dan kanak-kanak ada pada prisma ilmu muka surat yang sama.
| Takbir | Bacaan |
|---|---|
| Pertama | Membaca surah al-Fatihah |
| Kedua | Membaca selawat ke atas Nabi SAW |
| Ketiga | Berdoa untuk jenazah |
| Keempat | Memberi salam |
Buku teks, ms. 133.
Doa: buku teks, ms. 134.
Doa dan maksudnya: buku teks, ms. 134.
Kedudukan imam كدودوقن امام
| Jenazah | Imam berdiri | Kepala jenazah di |
|---|---|---|
| Lelaki | Bersetentangan dengan kepala jenazah | Sebelah kiri imam |
| Perempuan | Bersetentangan dengan punggung jenazah | Sebelah kanan imam |
Buku teks, ms. 134.
Jenazah lelaki
Jenazah perempuan
Foto: buku teks, ms. 134.
Tertib bacaan: al-Fatihah (1), selawat (2), doa jenazah (3), salam (4). Doa jenazah dibaca pada takbir ketiga, bukan pada takbir pertama.
Apakah bacaan pada takbir kedua dan keempat?
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Takbir kedua: selawat ke atas Nabi SAW. Takbir keempat: memberi salam.
Kewajipan 4: mengebumikan jenazah مڠبوميكن جنازه
Tujuan (ms. 135): (1) menghalang daripada timbulnya bau yang tidak menyenangkan; (2) agar jenazah tidak dapat digali oleh binatang buas.
| Hukum | Pengendalian jenazah (ms. 135) |
|---|---|
| Sunat | Mendahulukan kepala jenazah ketika dihulurkan ke dalam kubur. |
| Sunat | Orang yang meletakkan jenazah ke dalam kubur membaca Bismillah wa 'ala sunnati Rasulillah. |
| Wajib | Jenazah diletakkan di atas rusuk kanan dengan menghadap kiblat. |
| Wajib | Kubur sekurang-kurangnya dapat menahan jenazah daripada keluar bau dan dibongkar oleh binatang buas. |
| Sunat | Lebih sempurna jika kubur luas, panjang dan dalam. |
Buku teks, ms. 135.
| Syaq شق | Lahad لحد | |
|---|---|---|
| Cara liang dibuat | Di tengah-tengah bahagian kubur | Pada dinding kubur |
| Jenis tanah | Tanah lembut dan berpasir | Tanah keras |
Rajah: buku teks, ms. 135.
Syaq: liang di tengah, tanah lembut. Lahad: liang di dinding, tanah keras. Pada kedua-duanya, papan menutup jenazah. Jangan tertukar hukum sunat dengan wajib: meletakkan di atas rusuk kanan menghadap kiblat ialah wajib; mendahulukan kepala ialah sunat.
Pilih syaq atau lahad: tanah kawasan itu keras dan kuburnya digali dengan liang pada dinding.
Tunjuk jawapanSembunyi jawapan
Lahad.
Rumusan روموسن
| Perkara | Isi penting |
|---|---|
| Maksud dan hukum | Menguruskan jenazah dengan cara tertentu mengikut ketetapan syarak; fardu kifayah. |
| Dalil | Hadis Aisyah RA (Ibn Majah); hadis Ibn Abbas RA (at-Tirmizi). |
| Orang nazak | Ajar kalimah dengan lembut; ingatkan bersangka baik terhadap Allah SWT; baca Yasin. |
| Tindakan awal (8) | Tutup mata, ikat dagu, letak di tempat tinggi, hadap kiblat, lembutkan sendi, tangan di dada, ganti pakaian, letak benda di perut. |
| Adab menziarahi (4) | Doakan jenazah, ucap takziah dalam tiga hari, bantu keluarga, tidak meratapi. |
| Memandikan | Meratakan air ke seluruh tubuh; niat; air bidara dan sabun, mandi terakhir dengan kapur barus; mulakan sebelah kanan dan tempat wuduk. |
| Mengafankan | Kain putih; lelaki 3 lapis, perempuan 5 lapis (baju, tudung, kain pusat-lutut, 2 kain). |
| Menyembahyangkan | 4 takbir: al-Fatihah, selawat, doa jenazah, salam. Imam: kepala (lelaki), punggung (perempuan). |
| Mengebumikan | Syaq (tanah lembut) atau lahad (tanah keras); rusuk kanan menghadap kiblat. |