Sejarah nota, bab 5

Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah

Buku teks Sejarah Tingkatan 3 KSSM, halaman 108–135

Matlamat bab ini

Murid boleh menyatakan latar belakang pemerintahan tempatan di Sarawak dan Sabah, iaitu sistem kesukuan, sistem pentadbiran tempatan, Sistem Kedatuan dan sistem Ketua Bebas (5.1)
Murid boleh menerangkan keadaan Sarawak ketika kehadiran James Brooke dan empat strategi beliau mendapatkan kuasa, iaitu rundingan, ugutan, perjanjian dan ketenteraan (5.2)
Murid boleh menghuraikan usaha pengukuhan kuasa James Brooke dan kronologi peluasan kuasa Dinasti Brooke dari 1841 hingga 1905 (5.2)
Murid boleh menjelaskan faktor kemakmuran Sabah yang menarik pemodal asing, serta pertapakan dan peluasan kuasa Syarikat Borneo Utara British (SBUB) (5.3)
Murid boleh merumuskan bentuk pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah, iaitu pembahagian wilayah, pengekalan pembesar tempatan, pentadbiran berhierarki, pentadbiran berasaskan kaum dan perundangan (5.4)
Murid boleh membandingkan pentadbiran Dinasti Brooke di Sarawak dengan pentadbiran SBUB di Sabah serta menilai sikap berwaspada terhadap anasir luar (5.4)

Bab ini menerangkan sistem pemerintahan tempatan di Sarawak dan Sabah, bagaimana Dinasti Brooke dan Syarikat Borneo Utara British (SBUB) meluaskan kuasa, dan bentuk pentadbiran Barat yang diperkenalkan.

5.1Latar belakang pemerintahan tempatan di Sarawak dan Sabah

Sebelum kedatangan kuasa Barat, Sarawak dan Sabah sudah mempunyai sistem pemerintahan yang teratur yang membawa kestabilan, keharmonian dan kemakmuran. Terdapat kira-kira 27 etnik di Sarawak dan kira-kira 34 etnik di Sabah.

1. Sistem kesukuan

Sistem ini berasaskan pegangan dan kepatuhan kepada adat. Pemimpin dipilih bukan sekadar kerana keturunan, tetapi kerana kebolehan peribadi. Pemimpin menjadi orang tengah menyelesaikan pertelingkahan supaya keharmonian berkekalan.

Negeri	Masyarakat	Pemimpin atau institusi
Sarawak	Iban	Tuai Rumah, sumber autoriti masyarakat
	Bidayuh	Tua Kapung
	Melanau	Menteri
	Kenyah dan Kayan	Kenyah: Peran Lepo; Kayan: Kelunan Maren
Sabah	Kadazandusun, Murut dan lain-lain	Orang Tua (ketua kampung), dibantu Majlis Kampung dan Tukang-tukang Adat yang memastikan upacara adat dilakukan dengan betul
Sabah	Bajau (pantai timur)	Matto’a, pelindung adat dan kepentingan anak buah

Cara ingat: Iban = Tuai Rumah (rumah panjang). Bidayuh = Tua Kapung. Melanau = Menteri. Bajau = Matto’a. Sabah umumnya = Orang Tua + Majlis Kampung.

2. Sistem pentadbiran tempatan

Pengaruh Kesultanan Brunei ketara di Sarawak dan Sabah. Di pantai timur Sabah pula wujud pengaruh Kesultanan Sulu.

	Sarawak	Sabah
Pengaruh luar	Kesultanan Brunei	Pantai barat: Brunei. Pantai timur: Sulu.
Asas kuasa sultan	Sistem penguasaan tanah	Sistem penguasaan tanah. Sultan Sulu memiliki semua tanah di bawah pengaruhnya.
Pentadbir	Pembesar tempatan wakil sultan. Sungai Sarawak: Datu Patinggi, Datu Bandar, Datu Temenggung. Pedalaman: Orang Kaya (O.K.), contohnya O.K. Jugah di Lundu dan O.K. Gasing di Skrang.	Pembesar atau pengiran wakil sultan. Pantai timur: golongan Datu (sistem Datu).
Bentuk pentadbiran	Tiga bentuk: Sungai Kerajaan, Sungai Tulin dan Sungai Kuripan	Kuasa Datu bergantung pada bilangan hamba (pengikut) dan kemampuan menghantar ufti secara tetap kepada sultan

Sistem Kedatuan (Sarawak) ialah sistem pemerintahan tradisi masyarakat Melayu yang berpusat di sekitar Sungai Sarawak. Kerajaan Sawaku ditadbir oleh Datu Merpati Jepang; keturunannya memakai gelaran Datu Patinggi, Datu Bendahara (Datu Bandar) dan Datu Temenggung. Semasa pengaruh Brunei, mereka menjadi wakil Sultan Brunei.

Sistem Ketua Bebas (Sabah) dijalankan pada abad ke-17 dan ke-18 di kawasan yang kuasa Sultan Brunei dan Sulu agak lemah atau tidak berkesan. Kuasa bergantung pada kemampuan individu. Ketua bebas mempunyai undang-undang tersendiri dan tidak mengiktiraf kuasa lain.

Ketua Bebas	Kawasan	Tempoh
Syarif Osman	Marudu	1830 hingga 1840
Datu Kerunding	Tungku	akhir abad ke-19

Jangan tertukar: Sistem Kedatuan ialah di Sarawak (sekitar Sungai Sarawak). Sistem Datu dan Ketua Bebas ialah di Sabah.

Namakan tiga bentuk pentadbiran di Sarawak yang dipengaruhi Kesultanan Brunei.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Sungai Kerajaan, Sungai Tulin dan Sungai Kuripan.

5.2Peluasan kuasa Dinasti Brooke di Sarawak

Peluasan kuasa Barat di Sarawak dilakukan oleh pihak persendirian, iaitu James Brooke. Beliau tertarik kepada kekayaan Sarawak (sagu, antimoni dan emas) dan menggunakan perpecahan politik serta alasan menghapuskan lanun.

Sarawak ketika kehadiran James Brooke

Peta Borneo utara: kawasan Kesultanan Brunei yang luas dan kawasan kecil di sekitar Kuching dan Lidah Tanah — Sarawak ketika kehadiran James Brooke: kawasan Lidah Tanah di sekitar Sungai Sarawak.

Buku teks Sejarah Tingkatan 3, ms. 114.

Kawasan Sungai Sarawak ialah kawasan ekonomi yang penting. Pada tahun 1820-an orang Melayu bertumpu di Lidah Tanah, pusat perdagangan dan pentadbiran yang strategik untuk mengawal perdagangan sungai dan pedalaman.
Sultan Brunei menghantar Pengiran Indera Mahkota ke Kuching untuk menguasai ekonomi.

Tokoh	Peranan
Pengiran Indera Mahkota	Wakil Brunei. Mengenakan cukai yang tinggi dan kerahan tenaga, lalu menimbulkan perbalahan dengan pembesar tempatan.
Datu Patinggi Ali	Pembesar tempatan. Memimpin penentangan pada tahun 1836 terhadap pentadbiran Brunei. Bersetuju berunding dengan James Brooke.
Pengiran Raja Muda Hashim	Bapa saudara Sultan Brunei. Dihantar menyelesaikan masalah; gagal memujuk Datu Patinggi Ali, lalu meminta bantuan James Brooke.
James Brooke	Mengembara antara Sarawak dengan Singapura menaiki kapal Royalist. Menerima pelawaan Hashim dengan syarat Sarawak diserahkan kepadanya.

Empat strategi James Brooke mendapatkan kuasa

Strategi	Apa yang dilakukan
1. Rundingan	Berunding dengan Hashim. Hashim menawarkan Sarawak sebanyak dua kali sebelum Brooke menerimanya.
2. Ugutan	Dua kali. Pertama, mengugut menyerang kedudukan Hashim di Kuching. Kedua, hadir ke Brunei diiringi angkatan tentera laut British supaya Sultan mengesahkan penyerahan Sarawak.
3. Perjanjian	1841 (dengan Hashim) dan 1842 (dengan Sultan Omar Ali Saifuddin).
4. Ketenteraan	Sokongan kapal HMS Dido memerangi lanun yang mengganggu perdagangan.

Perjanjian	Isi penting
1841: Brooke dengan Hashim	Brooke memerintah Sarawak dan menguasai hasilnya. Brooke menghormati dan memelihara undang-undang dan adat Melayu.
1842: Brooke dengan Sultan Brunei	Sarawak dari Tanjung Datu ke Sungai Samarahan diserahkan; semua hasil kepada Brooke. Ufti tahunan 2,500 Dolar Sepanyol. Tidak campur tangan dalam adat dan agama. Tidak dipindah milik tanpa kebenaran Sultan. Brooke diiktiraf sebagai Raja Putih Sarawak.

Kedua-dua perjanjian ini yang membolehkan Brooke menjadi pemerintah dan menamatkan kekuasaan Kesultanan Brunei di kawasan itu. Jangan tertukar tahun: 1841 dengan Hashim, 1842 dengan Sultan.

Pengukuhan kuasa James Brooke

Usaha	Contoh
Kekuatan tentera	HMS Dido memusnahkan kubu orang Iban di Sungai Saribas dan Skrang.
Menentang kebangkitan tempatan	Orang tempatan yang bangkit dianggap lanun, jadi tindakan itu sah dan disokong British.
Sokongan sebahagian masyarakat	Sebahagian orang Melayu dan Iban menyokong Brooke.
Memanfaatkan pertelingkahan	Di Mukah, Brooke menyokong Pengiran Matusin menentang Pengiran Ersat dan anaknya Pengiran Nipa yang lebih dihormati.
Menyingkirkan tokoh penentang	Sharif Masahor dibuang ke Singapura. Datu Patinggi Abang Abdul Ghafur dibuang ke Melaka.
Memperkukuh pertahanan	Kubu dan meriam di tempat strategik. Kubu Sungai Skrang (1849) dinamakan Fort James. Renjer Sarawak ditubuhkan pada 1862.
Sokongan kewangan	Pemodal Eropah, terutama Baroness Angela Burdett-Coutts.

Kronologi peluasan kuasa Dinasti Brooke

Tiga Raja Putih memerintah Sarawak: James Brooke (1842 hingga 1868), Charles Brooke (1868 hingga 1917) dan Charles Vyner Brooke (1917 hingga 1946).

Garis masa: 1841 Kuching hingga Sungai Samarahan, 1853 Sadong Lupar Saribas Kalaka, 1861 Sungai Rajang, 1883 Baram, 1885 Trusan, 1890 Limbang, 1905 Lawas — Rajah garis masa peluasan wilayah Sarawak.

Tahun	Peristiwa	Bayaran
1841	James Brooke memperoleh Kuching, dari Tanjung Datu ke Sungai Samarahan. Sejak 1840-an menguasai Batang Lupar dan Saribas.	–
1853	Penentangan Iban di Saribas dan Batang Lupar ditumpaskan dengan alasan menghapuskan lanun. Sadong, Batang Lupar, Saribas dan Kalaka diperoleh.	Separuh hasil wilayah kepada Sultan Abdul Mumin
1861	Sultan Abdul Mumin menyerahkan Sungai Rajang (termasuk Oya, Mukah, Tatau dan Bintulu).	4,500 dolar setahun
1883	Charles Brooke memperoleh Baram apabila Orang Kayan menentang Brunei.	4,200 dolar setahun
1885	Charles Brooke memperoleh Trusan untuk menyelesaikan isu pembunuhan peniaga Sarawak oleh orang Murut.	4,500 dolar kepada Temenggung
1890	Limbang diperoleh apabila penduduknya bersetuju menyertai Sarawak.	6,000 dolar kepada Sultan Brunei
1905	Sarawak memperoleh hak ke atas Lawas daripada SBUB (12 Januari). Sempadan Sarawak kekal hingga kini.	–

Contoh: kira tempoh dan bayaran

Dari Sungai Rajang (1861) hingga Baram (1883) = 1883 − 1861 = 22 tahun. Jika ufti Sungai Rajang 4,500 dolar setahun dibayar selama 5 tahun, jumlahnya = 4,500 × 5 = 22,500 dolar.

Cara ingat urutan: Kuching, Saribas, Rajang, Baram, Trusan, Limbang, Lawas. Dari barat daya (Kuching) bergerak ke timur laut (Lawas).

Apakah dua strategi yang digunakan James Brooke terhadap Pengiran Raja Muda Hashim?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Rundingan (Hashim menawarkan Sarawak) dan ugutan (mengugut menyerang kedudukannya di Kuching).

5.3Peluasan kuasa SBUB di Sabah

Peluasan kuasa di Sabah dilakukan oleh pemodal asing melalui strategi pajakan, pembelian dan perjanjian, sehingga dimiliki oleh Syarikat Borneo Utara British (SBUB). Cara ini unik berbanding negeri lain di negara kita.

Kemakmuran Sabah menarik pemodal asing

Faktor	Huraian
Kedudukan strategik	Di tengah laluan perdagangan antara China dengan Singapura, dekat laluan Pulau Palawan ke China dan Jepun. Pelabuhan di pantai barat dan timur (contohnya Teluk Gaya) selamat daripada angin monsun.
Kekayaan ekonomi	Sarang burung, sagu, rotan, getah perca, gamat dan sirip ikan yu. Sarang burung mendapat permintaan tinggi di China. Indigo dan kapas subur di dataran dan lembah, membolehkan pertanian komersial.

Sabah sebelum SBUB

Pulau	Perkara penting
Balambangan	1763: Alexander Dalrymple membuat perjanjian dengan Sultan Sulu dan mengibarkan bendera British. Menghadapi masalah termasuk serangan lanun; British meninggalkan pulau ini pada November 1805.
Labuan	Diserahkan Sultan Brunei kepada British melalui perjanjian 18 Disember 1846. British bertanggungjawab menumpaskan lanun dan melindungi perdagangan. James Brooke ialah Gabenor pertama.

Pertapakan SBUB

1865: Charles Lee Moses menyewa Sabah daripada Sultan Brunei selama 10 tahun.
Moses menjual haknya kepada J.W. Torrey dan T.B. Harris (pusat di Kimanis).
Torrey menjual haknya kepada Baron Gustavus von Overbeck.
1878: Alfred dan Edward Dent memajak pantai timur daripada Sultan Sulu. Overbeck bekerjasama dengan mereka.
Julai 1881: Dent menubuhkan British North Borneo Provisional Association Ltd. dan mendapat Piagam (Charter) pada 1 November 1881.
1888: Borneo Utara menjadi negeri naungan British. SBUB memerintah hingga 1942.

Piagam Diraja dan pentadbiran SBUB

Syarat Piagam Diraja	Matlamat dan pegawai
Menerima Penasihat British Memelihara adat resam, agama dan undang-undang penduduk tempatan serta memerintah dengan adil Melantik Pegawai Tadbir yang diakui British Tidak menyerahkan Sabah kepada pihak lain tanpa kebenaran British	Dua matlamat: pembangunan ekonomi melalui eksploitasi sumber, dan melindungi hak masyarakat tempatan. Presiden pertama: Sir Rutherford Alcock. Pengarah urusan: Alfred Dent. Gabenor pertama: William Hood Treacher (1881 hingga 1887). Kuasa sebenar di tangan pemodal di London.

Jangan campur aduk: Moses menyewa daripada Sultan Brunei (1865). Dent memajak daripada Sultan Sulu (1878, pantai timur). Charles Brooke pula bertindak di Sarawak, bukan di Sabah.

Siapakah Gabenor pertama SBUB dan bilakah beliau berkhidmat?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

William Hood Treacher, 1881 hingga 1887.

5.4Bentuk pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah

Dinasti Brooke dan SBUB berusaha mengaut keuntungan daripada sumber dan kuasa politik. Pemantapan pentadbiran dilakukan secara berhati-hati dan berperingkat melalui lima cara: pembahagian wilayah, pengekalan pembesar tempatan, pentadbiran berhierarki, pentadbiran berasaskan kaum dan perundangan.

1. Pembahagian wilayah

Peta Sarawak dibahagikan kepada lima bahagian berwarna — Bahagian di Sarawak semasa pemerintahan Dinasti Brooke.

Buku teks Sejarah Tingkatan 3, ms. 125 (Muzium Negeri Sarawak).

Bahagian	Kawasan
Pertama	Sungai Sarawak dan Sadong
Kedua	Batang Lupar, Saribas, Kalaka, Simanggang
Ketiga	Sungai Rajang, Oya, Mukah, Bintulu, Matu
Keempat	Sungai Baram
Kelima	Limbang, Trusan dan Lawas

Pada awalnya Raja Brooke membahagikan Sarawak kepada tiga bahagian; Charles Brooke menambah dua bahagian pada 1885 dan 1890. Bahagian dipecahkan kepada daerah dan kampung.
Sempadan menjadi asas pemilikan dan kekuasaan, berbeza daripada amalan lama yang menekankan hak percukaian.

Peta Sabah dibahagikan kepada lima residensi — Pembahagian residensi di Sabah pada tahun 1922.

Buku teks Sejarah Tingkatan 3, ms. 125 (Muzium Negeri Sabah).

Pada mulanya dua residensi: Pantai Timur (pusat Sandakan) dan Pantai Barat (pusat Jesselton).
Pada 1922: lima residensi (Kudat, Pantai Barat, Pedalaman, Pantai Timur, Tawau) dengan 17 daerah. Residensi diketuai Residen; daerah diketuai Pegawai Daerah, dibantu Penolong Pegawai Daerah.
Kudat ialah ibu negeri pertama Sabah (1881 hingga 1884).

2. Pengekalan pembesar tempatan

Dasar Brooke berasaskan amanah: Sarawak milik penduduk peribumi dan Raja memerintah untuk kepentingan mereka. Di Sabah, SBUB perlu menghormati peribumi menurut Piagam Diraja.

	Sarawak	Sabah
Sebab	Mengisi kekurangan pegawai Eropah yang kecil bilangannya	Kecekapan pentadbiran
Langkah	Melibatkan Datu Patinggi, Datu Bandar, Datu Temenggung dan jawatan baharu Datu Imam dan Datu Hakim. Zaman Charles Vyner: Datu Menteri, Datu Pahlawan, Datu Bentara dan Datu Amar. Pembesar tidak lagi mengutip cukai, diberi gaji.	Ketua peribumi dibahagikan kepada diakui (dibayar gaji, diserapkan ke dalam pentadbiran) dan tidak diakui (tidak bergaji). Institusi utama: Ketua Anak Negeri, Ketua Kampung (Orang Tua) dan Mahkamah Anak Negeri.
Tugas	Membantu pentadbiran. Undang-undang dan adat tempatan dikekalkan jika tidak bercanggah dengan sistem Barat.	Ketua Anak Negeri (O.K.K.) menjaga keamanan, memungut cukai kepala, membantu Pegawai Daerah dan menjadi hakim di Mahkamah Anak Negeri.

3. Pentadbiran berhierarki

Carta: Raja, Majlis Tertinggi dan Majlis Negeri, Residen, Bahagian, Daerah, Kampung — Sarawak

Carta: Pemegang Saham, Lembaga Pengarah, Gabenor, Setiausaha Kerajaan, Residen, Pegawai Daerah, Ketua Anak Negeri, Ketua Kampung — Sarawak

Sarawak: Raja dibantu Majlis Tertinggi dan Majlis Negeri. Residen mengetuai setiap bahagian (Kuching, Simanggang, Sibu, Marudi, Lawas). Daerah diketuai Pegawai Daerah; peringkat kampung diketuai penghulu.
Sabah: Gabenor bertanggungjawab kepada lembaga pengarah di London. Majlis Penasihat ditubuhkan pada 1883 untuk menasihati Gabenor.

4. Pentadbiran berasaskan kaum

Sarawak	Sabah
Dasar pecah dan perintah. Tiga kategori: Melayu, Iban, Cina. Orang Melayu dalam pentadbiran, orang Cina dalam ekonomi, orang Iban dalam keselamatan dan ketenteraan. Orang Cina: jawatan Kapitan dan Kangcu. Charles Brooke mewujudkan jawatan tertinggi Iban, Temenggung.	Berasaskan peribumi. Pentadbir dikenali sebagai Penolong Pegawai Daerah. Ketua etnik dipilih mengikut personaliti dan kepakaran.

5. Perundangan

Sarawak	Sabah
Undang-undang lapan perkara (Januari 1842). Mahkamah diadili Raja dibantu Ketua Majistret. Mahkamah Residen di setiap bahagian (Residen sebagai majistret). Mahkamah Adat untuk masyarakat tempatan. Mahkamah Cina di Kuching (1911). Menggunakan undang-undang Barat dan tempatan.	Mahkamah Majistret (Pegawai Daerah, undang-undang Barat) dan Mahkamah Anak Negeri (Ketua Anak Negeri).

Perbandingan Sarawak dan Sabah

Aspek	Sarawak (Dinasti Brooke)	Sabah (SBUB)
Pemerintah	Raja Putih (keluarga)	Syarikat berpiagam; Gabenor
Pembahagian	Bahagian, daerah, kampung	Residensi, daerah
Ketua tempatan	Datu (bergaji) dan penghulu	Ketua Anak Negeri dan Ketua Kampung
Perundangan	Mahkamah Residen, Adat, Cina	Mahkamah Majistret, Anak Negeri

Nilai: bersikap berwaspada terhadap anasir luar, bersatu padu, dan bersedia menerima perubahan yang membawa kebaikan. Perpecahan masyarakat tempatan memudahkan Brooke.

Nyatakan tiga cara Dinasti Brooke memantapkan pentadbiran di Sarawak.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Mana-mana tiga: membahagikan Sarawak kepada bahagian; mengekalkan pembesar tempatan (Datu); pentadbiran berhierarki (Raja, Residen, Pegawai Daerah, penghulu); pecah dan perintah berasaskan kaum; menubuhkan mahkamah.