Bahasa Melayu nota, tema 10

Alam sekitar dan teknologi hijau

Buku teks Bahasa Melayu Tingkatan 5 KSSM (DBP, 2020), halaman 122–138

Matlamat bab ini

Murid boleh mendengar dan menghubungkaitkan pengetahuan sedia ada dengan fakta baharu tentang ekosistem hutan paya bakau secara betul, tepat dan bermakna (1.3.1)
Murid boleh membaca dan mengenal pasti persamaan serta perbezaan maklumat daripada bahan tentang tenaga hidroelektrik dan tenaga solar (2.2.1)
Murid boleh mengaplikasi pelbagai kata terbitan dalam pelbagai laras bahasa dengan betul mengikut konteks (5.1.2)
Murid boleh menulis kerangka karangan dengan menyusun dan menganalisis isi penting tentang sisa elektronik (3.4.1)
Murid boleh mempersembahkan gurindam dengan nada dan intonasi yang sesuai serta menjelaskan ciri dan pengajarannya (4.4.2)
Murid boleh mendengar dan menjana idea baharu tentang mobiliti hijau dan gaya hidup lestari (1.3.2)
Murid boleh menulis dan menghuraikan perenggan isi secara kritis dan kreatif tentang kepupusan hidupan liar dengan bahasa yang gramatis (3.4.2)

Tema 10 mengajak kita menjaga alam sekitar dan memilih teknologi hijau: melindungi hutan paya bakau, menggunakan tenaga boleh diperbaharu, mengurus sisa elektronik, mengamalkan mobiliti hijau dan membendung kepupusan hidupan liar. Fokus bahasa tema ini ialah kata terbitan dalam pelbagai laras bahasa, gurindam, kerangka karangan dan penulisan perenggan isi yang kritis.

Unit	Kemahiran	Bahan dalam buku teks	ms.
Ekosistem Hutan Paya Bakau	Mendengar dan bertutur (1.3.1)	Taman Negara Johor Tanjung Piai	124
Kuasa daripada Alam	Membaca (2.2.1)	“Tenaga daripada Air”, “Bukan Sekadar Sinaran”, pengiraan NEM	126–127
Kuasa daripada Alam	Tatabahasa (5.1.2)	Kata terbitan dalam pelbagai laras bahasa	127
Barang Lama, Kehidupan Baharu	Menulis (3.4.1)	“Sisa Elektronik”, langkah mengurus sisa elektronik	128–129
Barang Lama, Kehidupan Baharu	Seni bahasa (4.4.2)	Gurindam “Amalan Terbaik Alam Sekitar”	129
Gaya Hidup Lestari	Mendengar dan bertutur (1.3.2)	“Mobiliti Hijau”	130–131
Konservasi Alam	Menulis (3.4.2)	“Yang Rakus dan yang Pupus”, statistik hidupan liar	132–133
Penilaian	Pelbagai kemahiran	Pantun “Sayangi Hutan”, petikan “Hutan Rimba”, petikan novel	134–138

10.1Ekosistem hutan paya bakau (ms. 124–125)

Bahan ini berlatarkan Taman Negara Johor Tanjung Piai, tempat Cikgu Rosdi bersoal jawab dengan murid-muridnya tentang peranan hutan paya bakau. Hutan paya bakau ialah habitat bagi pelbagai flora dan fauna, seperti siput sedut, burung botak dan ketam nipah. Peta kemudahan taman (ms. 125) menunjukkan tempat letak kereta, kaunter tiket, menara pemerhati, pelantar memancing, jeti dan Dataran Penghujung Selatan Tanah Besar Asia.

Ekosistem ialah sistem yang terbentuk daripada hubungan antara hidupan (flora dan fauna) dengan persekitarannya. Habitat ialah tempat semula jadi sesuatu hidupan tinggal dan membiak. Biodiversiti ialah kepelbagaian hidupan di sesuatu kawasan.

Teknik mendengar dan menghubungkaitkan maklumat (1.3.1)

Catat kata kunci semasa mendengar (nama tempat, hidupan, peranan, ancaman).
Hubungkaitkan dengan pengetahuan sedia ada, contohnya akar bakau menahan hakisan tanah dan menjadi tempat anak ikan membiak.
Gabungkan fakta lama dengan fakta baharu untuk membuat kesimpulan, contohnya: kerosakan hutan bakau mengancam kehidupan hidupan akuatik.

Teroka minda (ms. 123): soalan pembuka tema ialah kepentingan hutan paya bakau kepada biodiversiti, mengapa kuasa daripada sumber alam menjadi pemangkin kelestarian, implikasi sisa elektronik, kaitan berjalan kaki dengan mobiliti hijau dan kesan kepupusan hidupan liar. Fikirkan jawapan anda untuk setiap satu semasa mempelajari tema ini.

Nyatakan dua contoh hidupan yang tinggal di hutan paya bakau Tanjung Piai.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Mana-mana dua: siput sedut (siput mata merah), burung botak, ketam nipah (ms. 124).

10.2Kuasa daripada alam: tenaga boleh diperbaharu (ms. 126–127)

Perbualan “Tenaga daripada Air” (ms. 126)

Dania dan Gayathri mengingati Karnival Inovasi Teknologi Hijau dan kuiz yang mereka sertai. Gayathri menerangkan tenaga hidroelektrik, iaitu tenaga elektrik yang dihasilkan oleh aliran air.

Petikan “Bukan Sekadar Sinaran” (ms. 127)

Petikan ini menerangkan tenaga solar yang dijanakan oleh sinaran matahari. Isi pentingnya ialah tenaga solar boleh diperbaharu, mesra alam dan tidak memerlukan pokok ditebang. Kira-kira 100 bumbung bangunan Jabatan Kerja Raya (JKR) akan ditukar menjadi ladang suria; pelepasan karbon dioksida dikurangkan sebanyak 8328 tan setahun.

Aspek	Tenaga hidroelektrik (ms. 126)	Tenaga solar (ms. 127)
Sumber	Aliran air	Sinaran matahari
Persamaan	Kedua-duanya boleh diperbaharu, bersih dan mesra alam serta tidak mencemarkan alam sekitar
Kelemahan / cabaran	Empangan besar perlu dibina dengan kos yang tinggi; ada kesan terhadap kawasan sekitar dan risiko besar jika empangan rosak	Rakyat perlu lebih pendedahan; sistem panel perlu dipasang pada bumbung bangunan
Kelebihan khusus	Tenaga yang banyak dapat dijana jika empangan yang besar dibina	Tidak perlu menebang atau menanam pokok; pengguna mendapat rebat bil elektrik

Pengiraan Net Energy Metering (NEM), ms. 127

NEM ialah penggunaan tenaga elektrik untuk kegunaan sendiri melalui pemasangan Sistem Solar Fotovolta (PV) di bumbung rumah.
Bil bulanan semasa: RM500.00. Bil selepas NEM: RM120.00.
Penjimatan bulanan = RM500.00 − RM120.00 = RM380.00

Persamaan dan perbezaan (2.2.1): bina jadual dua lajur. Tulis persamaan dahulu, kemudian perbezaan, dan gunakan penanda wacana seperti manakala, sebaliknya, berbeza dengan dan begitu juga.

Berdasarkan petikan, mengapakah tenaga solar menjadikan persekitaran lebih hijau?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Tiada sebatang pokok pun perlu ditebang dan penanaman baharu tidak perlu dilakukan untuk menghasilkan tenaga ini, malah pelepasan karbon dioksida dapat dikurangkan (ms. 127).

10.3Tatabahasa: kata terbitan dan laras bahasa (ms. 127)

Kata terbitan ialah kata yang dibentuk daripada kata dasar dengan menambah imbuhan (awalan, akhiran, apitan atau sisipan). Laras bahasa ialah ragam bahasa yang berbeza mengikut bidang dan situasi penggunaan, misalnya laras ilmiah, laras iklan dan laras sastera.

Jenis imbuhan	Contoh daripada bahan	Kata dasar
Apitan pe-…-an	pembinaan, penguatkuasaan, pemuliharaan, pencemaran	bina, kuat kuasa, pulihara, cemar
Apitan ke-…-an	kelestarian, kemusnahan, kebergantungan, kesihatan	lestari, musnah, bergantung, sihat
Awalan me-	mencemarkan, menghasilkan, mengurangkan	cemar, hasil, kurang
Awalan ter-	terancam, tercemar, terjadual	ancam, cemar, jadual
Akhiran -an	aliran, tumpahan, longgokan, kajian	alir, tumpah, longgok, kaji

Perbezaan laras bahasa

Laras	Ciri	Contoh ayat
Ilmiah / sains	Tepat, objektif, banyak istilah dan kata terbitan	Penjanaan tenaga solar dapat mengurangkan pelepasan karbon dioksida.
Iklan / kempen	Pendek, menarik, memujuk	Pasang panel solar, jimat bil anda!
Sastera	Berbunga, ada kiasan dan gaya bahasa	Hutan dara itu telanjang polos tanpa busana hijaunya.
Perbualan	Santai, ayat pendek, tidak rasmi	Wah, luas betul pengetahuan awak!

Jangan keliru: pemuliharaan (daripada pulihara, iaitu usaha memelihara dan melindungi supaya kekal) berbeza daripada pemeliharaan (daripada pelihara, bermaksud menjaga). Awalan me- menjadi men- apabila bertemu kata dasar yang bermula dengan c, dan huruf c kekal: mencemarkan, bukan ~~menyemarkan~~.

Bentukkan kata terbitan daripada kata dasar lestari dan cemar, lalu bina satu ayat.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

kelestarian (ke-…-an), pencemaran (pe-…-an). Contoh ayat: Kelestarian alam sekitar bergantung pada usaha mengurangkan pencemaran.

10.4Barang lama, kehidupan baharu: sisa elektronik (ms. 128–129)

Sisa elektronik ialah komponen elektronik yang telah usang atau tidak diperlukan oleh penggunanya. Sisa ini mengandungi bahan kimia berbahaya seperti asid, pelarut, raksa dan plumbum yang mengancam kesihatan manusia dalam jangka masa pendek dan panjang. Di Malaysia, sisa elektronik dikategorikan sebagai sisa terjadual (Kod SW 110, Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974), kerana mempunyai ciri mudah terbakar, menghakis, bertindak balas dan bertoksik.

Enam langkah mengurus sisa elektronik (ms. 128–129)

Bil.	Langkah	Siapa terlibat
1	Penguatkuasaan undang-undang yang telus (Seksyen 34B Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974) terhadap pelupusan haram	Pihak berkuasa
2	Gunakan produk sedia ada dan baiki barang yang rosak	Masyarakat
3	Kempen berterusan untuk menyedarkan masyarakat	Kerajaan dan NGO
4	Pendidikan pengurusan dan pelupusan sisa elektronik di sekolah	Sekolah
5	Peraturan yang mewajibkan pengeluar mengitar semula atau melupuskan barang rosak secara selamat	Kerajaan
6	Menyelaraskan standard peranti dan aksesori supaya komponen boleh digunakan bersama	Sektor industri

Amalan terbaik: mengembalikan barangan kepada pengeluar, menghantar ke pusat kitar semula, menyelenggara komputer sektor awam secara berkala dan memperbanyak tong kitar semula.

Menulis kerangka karangan (3.4.1)

Kerangka karangan ialah pelan yang menyusun isi penting mengikut urutan. Bentuknya: pendahuluan, isi 1 hingga isi 3 (setiap isi ada huraian dan contoh) dan penutup.

Kerangka: “Langkah-langkah mengatasi masalah sisa elektronik”

Pendahuluan: sisa elektronik semakin bertambah dan mengancam kesihatan.
Isi 1: peranan masyarakat, iaitu membaiki dan menggunakan barang lebih lama.
Isi 2: peranan kerajaan, iaitu penguatkuasaan undang-undang dan kempen.
Isi 3: peranan pengeluar, iaitu menarik balik dan mengitar semula barang rosak.
Penutup: semua pihak perlu bekerjasama demi alam sekitar.

Mengapakah sisa elektronik dikategorikan sebagai sisa terjadual?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Kerana sisa itu mempunyai ciri kebolehbakaran (mudah terbakar), menghakis, bertindak balas dan bertoksik (ms. 128).

10.5Gurindam “Amalan Terbaik Alam Sekitar” (ms. 129)

Gurindam ialah puisi tradisional Melayu yang terdiri daripada pasangan baris (dua baris satu rangkap). Baris pertama menyatakan syarat atau sebab, dan baris kedua menyatakan akibat atau jawapan. Kata penghubung jika, apabila atau barang siapa lazim digunakan.

Rangkap daripada gurindam karya Alias bin Derais (ms. 129)

Jika alam kita pelihara,
Hidup tenang hati gembira.

Ciri	Penjelasan
Bentuk	Satu rangkap ada dua baris; jumlah rangkap tidak terhad
Rima akhir	a, a (pelihara / gembira)
Isi	Nasihat, pengajaran, kebenaran hidup
Hubungan baris	Baris 1 = syarat (Jika alam kita cemari); baris 2 = akibat (Kelak bencana sukar dihindari)

Pengajaran: memelihara dan mengitar semula membawa ketenangan dan kesejahteraan; mencemari alam mendatangkan bencana. Persembahan gurindam memerlukan nada dan intonasi yang sesuai, dan boleh dibuat secara kreatif dengan multimedia.

Jangan keliru: pantun ada pembayang dan maksud dengan rima a, b, a, b; gurindam tiada pembayang dan rimanya a, a.

Nyatakan akibat yang disebut jika alam dicemari dalam gurindam di atas.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Kelak bencana sukar dihindari (ms. 129).

10.6Gaya hidup lestari: mobiliti hijau (ms. 130–131)

Mobiliti hijau ialah pergerakan manusia yang mesra alam sekitar, iaitu peralihan daripada kenderaan berasaskan petrol atau diesel kepada mod pengangkutan yang menggunakan teknologi hijau. Ia merangkumi pengangkutan persendirian, pengangkutan awam dan pengangkutan aktif tanpa motor.

Jenis mobiliti hijau (ms. 130–131)	Kategori
Kereta elektrik	Persendirian
Pengangkutan awam elektrik dan bas elektrik	Awam
Berbasikal dan berjalan kaki	Aktif tanpa motor

Kesan positif: bandar rendah karbon, suhu bumi dapat direndahkan, kualiti kebersihan alam sekitar meningkat dan masalah kesihatan berkurang. Jasmin Irisha, Duta Hijau Muda Malaysia, berjaya meyakinkan pihak universitinya memulakan projek perkongsian basikal di kampus; dengan berbasikal, udara yang disedut bebas karbon dan tubuh lebih sihat.

Menjana idea baharu (1.3.2): daripada maklumat yang didengar, cadangkan sesuatu yang baharu, contohnya laluan basikal khas di sekolah atau kempen berjalan kaki ke sekolah.

Mengapakah berjalan kaki dikaitkan dengan mobiliti hijau?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Berjalan kaki ialah pengangkutan aktif tanpa motor; tiada bahan bakar digunakan, jadi tiada pelepasan karbon dan tubuh menjadi lebih sihat.

10.7Konservasi alam: kepupusan hidupan liar (ms. 132–133)

Malaysia kaya dengan kepelbagaian biologi: 1500 jenis haiwan vertebrata dan 150 000 jenis haiwan invertebrata. Namun, ramai yang terancam kepupusan, misalnya harimau.

Tiga punca kepupusan hidupan liar: pembakaran hutan, pembalakan haram dan pencemaran alam, setiap satu dengan ikon dan penerangan — Punca kepupusan hidupan liar.

Buku teks Bahasa Melayu Tingkatan 5, ms. 132.

Punca	Kesan
Pembakaran hutan secara terbuka	Suhu meningkat dan cuaca dunia berubah; haiwan semakin terancam
Pembalakan haram (meranti, cengal)	Tumbuhan kecil musnah; haiwan lari atau mati
Pencemaran alam (tumpahan minyak, sampah di laut)	Hidupan akuatik semakin pupus

Langkah membendung kepupusan (ms. 133)

Bidang	Contoh usaha
Penyelidikan dan pembangunan	Menubuhkan bank genetik untuk menyimpan DNA; menempatkan haiwan di zoo untuk perlindungan, penyelidikan dan pembiakan
Penguatkuasaan dan pemantauan	Rondaan, hukuman, ganjaran
Program kesedaran	Pendidikan di sekolah, ceramah, kempen dan pameran

Membaca statistik (ms. 133)

Jumlah hidupan liar mati 2012–2017 ialah 38 236 ekor. Kera paling banyak (23 433 ekor, 61.29%), diikuti babi hutan (4662, 12.19%) dan gajah (2538, 6.64%). Secara keseluruhan, bilangan itu meningkat dari 5601 (2012) kepada 7451 (2017). Bagi hidupan mati akibat jerat 2015–2018, jumlah ialah 8, 4, 14 dan 49 ekor, jadi jumlah keseluruhan ialah 75 ekor dan paling banyak pada 2018.

Menulis perenggan isi yang kritis (3.4.2)

Isi: pembalakan haram memusnahkan habitat. Huraian: pokok seperti meranti dan cengal ditebang sehingga tumbuhan kecil di sekelilingnya turut musnah. Contoh: harimau kehilangan tempat berlindung dan makanan, lalu lari atau mati. Kesan: bilangan spesies berkurang dan ekosistem tidak seimbang.
Struktur: isi, huraian, contoh, kesan / penutup.

Hitung peratus kera mati jika jumlah keseluruhan ialah 38 236 dan kera 23 433.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

23 433 ÷ 38 236 × 100 = 61.29% (sama dengan jadual ms. 133).

10.8Penilaian (ms. 134–138)

Penilaian Tema 10 mencampurkan bahan daripada beberapa tema (pertanian, pelancongan, kewangan dan alam sekitar). Bahan bertemakan alam sekitar:

Pantun “Sayangi Hutan” (ms. 135): rangkap pertama bermaksud hutan jangan dimusnahkan kerana seisi alam akan merana; rangkap ketiga menyebut harimau hampir pupus akibat sikap tamak haloba.
“Hutan Rimba” (ms. 136): Pak Tua kesal kerana hutan dara telah “telanjang polos” selepas jentolak menggondolkannya. Akibat penggondolan hutan: habitat musnah, haiwan hilang, tinggal serpihan kayu dan tunggul mati.
Petikan novel Bimasakti Menari (ms. 137): gelombang cahaya yang terlalu tinggi mengganggu kitaran haiwan, tumbuhan dan manusia, menyebabkan tekanan darah tinggi, masalah kesuburan dan berpotensi barah.
Lisan (ms. 134): mengulas perbuatan membuang sampah ke sungai (air tercemar, hidupan akuatik mati) dan membakar sampah (pencemaran udara).

Teknik menjawab soalan kefahaman: baca soalan dahulu, garis kata arahan (nyatakan, jelaskan, huraikan, pada pendapat anda), jawab dengan ayat penuh dan ayat sendiri. Rumusan ialah ringkasan tidak lebih 120 patah perkataan tanpa mengubah maksud.