Bahasa Melayu nota, tema 12

Kebudayaan, kesenian dan estetika

Buku teks Bahasa Melayu Tingkatan 5 KSSM (DBP, 2020), halaman 152–164

Matlamat bab ini

Murid boleh bersoal jawab menggunakan soalan terbuka secara bertatasusila tentang tumbuk kalang dan menerangkan alat, cara permainan serta fungsi tumbukannya (1.5.1)
Murid boleh mempersembahkan drama tentang tumbuk kalang dalam bentuk multimedia secara kreatif dan menarik (4.4.1)
Murid boleh membaca dan membuat inferens tentang kuih tradisional Pahang serta menyatakan cara mempopularkannya semula (2.3.3)
Murid boleh menghuraikan perenggan isi secara kritis dan kreatif tentang falsafah busana Melayu dan usaha pelestarian pakaian tradisional (3.4.2)
Murid boleh membuat ulasan menggunakan analogi yang betul dan tepat berdasarkan rencana suku kaum Temuan (2.3.4)
Murid boleh memahami dan menggunakan golongan kata dalam pelbagai laras bahasa mengikut konteks (5.2.1)
Murid boleh mengolah maklumat dan membuat justifikasi tentang arca awam di Malaysia (3.5.1)
Murid boleh membuat ulasan tentang keindahan dan keunikan permata dengan analogi yang betul (pengukuhan)

Tema 12 menghargai kebudayaan, kesenian dan estetika sebagai warisan bangsa. Pantun pembukanya berpesan bahawa kesenian, estetika dan budaya yang dipupuk akan memancarkan citra bangsa. Fokus bahasa tema ini ialah golongan kata dalam pelbagai laras bahasa, analogi, inferens dan penulisan perenggan isi yang kritis.

Unit	Kemahiran	Bahan dalam buku teks	ms.
Irama Antan dan Lesung	Mendengar dan bertutur (1.5.1), seni bahasa (4.4.1)	Tumbuk kalang	154–155
Pemanis Mulut dari Pahang	Membaca (2.3.3)	Kuih tradisional Pahang; resipi manisan istana	156–157
Serlahkan Identitimu	Menulis (3.4.2)	Falsafah busana Melayu	158–159
Suku Kaum Temuan	Membaca (2.3.4), tatabahasa (5.2.1)	Adat dan Lembaga Adat Temuan	160–161
Sana Sini Seni	Menulis (3.5.1)	Arca awam di Malaysia	162–163
Kilauan Manikam	Pengukuhan	Keindahan dan keunikan permata	164

12.1Irama Antan dan Lesung: tumbuk kalang (ms. 154–155)

Tumbuk kalang ialah permainan muzik asli rakyat Negeri Sembilan yang diilhamkan daripada kegiatan menumbuk padi. Bunyinya terhasil daripada tumbukan beberapa batang antan pada sebuah lesung kayu. Dahulu, masyarakat kampung memainkannya pada waktu malam ketika membuat emping selepas penat menuai dan membanting padi, sambil menyanyi dan berpantun.

Tumbukan	Tempat pada lesung	Fungsi
Mencincang	Hujung kiri lesung	Bunyi tetap dan satu-satu
Mengibu	Sebelah tepi kiri atau kanan badan lesung	Tumbukan penentuan bagi lagu yang dimainkan
Menganak dan meningkah	Hujung kanan lesung	Tumbukan di hujung kanan lesung yang bertingkah dengan tumbukan lain
Keriket	Di lubang atau tepi lubang lesung	Mengindahkan irama lagu

Improvisasi ialah usaha mengubah atau menambah sesuatu persembahan, contohnya menggunakan gong dan kompang serta lagu moden dalam tumbuk kalang. Tujuannya memartabatkan khazanah warisan bangsa.

Antan dan lesung dibuat daripada kayu keras seperti halban atau merbau supaya bunyinya lantang. Lagu yang biasa dinyanyikan termasuk Tumbuk Emping, Kuda Berontak dan Kambing Berlaga.

Soalan terbuka (1.5.1) ialah soalan yang memerlukan jawapan panjang dan pendapat, bukan “ya” atau “tidak”. Contoh: Bagaimanakah tumbuk kalang boleh dipopularkan di peringkat antarabangsa? Pastikan anda bertanya dengan sopan (bertatasusila).

Apakah fungsi tumbukan mengibu dalam tumbuk kalang?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Tumbukan penentuan bagi lagu yang dimainkan; dilakukan di sebelah tepi kiri atau kanan badan lesung (ms. 154).

12.2Pemanis Mulut dari Pahang (ms. 156–157)

Bahan ini memperkenalkan kuih tradisional Pahang yang hampir dilupakan. Pembaca perlu membuat inferens, iaitu kesimpulan berdasarkan maklumat dalam teks dan pengetahuan sedia ada.

Kuih	Ciri utama	Tempat terkenal
Kuih koi	Beralas daun pisang bulat, berwarna hijau dengan bintang kecil, dikukus dengan air daun pandan	Chenor, Pahang
Kuih mahbob (jeneral mahbob)	Tepung beras digoreng, dicampur santan dan gula, dikukus; tahi minyak menaikkan aroma	Daerah Pekan
Kuih apam baghdad	Telur, gula kastor dan tepung naik sendiri; dimakan bersama seri kaya	Langgar, Pekan
Puding raja	Hidangan warisan istana; kini boleh dinikmati semua lapisan masyarakat	Pahang

Petikan akhbar pula menceritakan Tengku Puan Pahang yang mengembara merentas 11 daerah untuk mengumpulkan lebih kurang 600 resipi manisan tradisional. Tujuannya supaya resipi lama menjadi warisan generasi akan datang dan tidak hilang ditelan zaman.

Contoh inferens

Teks: kuih mahbob “sangat terkenal di daerah Pekan dan agak sukar didapati di daerah lain”.
Inferens: kuih ini belum meluas dikenali di luar Pahang, maka ia perlu dipromosikan.

Cara mempopularkan semula kuih tradisional: menjualnya di pasar tani dan media sosial, mengadakan pertandingan membuat kuih, mengolah rasa dan bungkusan supaya menarik, serta mengajar resipi di sekolah.

Apakah tujuan Tengku Puan Pahang mengumpulkan 600 resipi manisan?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Supaya resipi warisan menjadi pusaka generasi akan datang dan tidak hilang ditelan zaman (ms. 157).

12.3Serlahkan Identitimu: falsafah busana Melayu (ms. 158–159)

Baju kurung diperkenalkan oleh Sultan Muhammad Syah pada zaman empayar Melaka, kira-kira 700 tahun lalu. Setiap bahagian pakaian mempunyai makna.

Bahagian	Falsafah
Baju kurung (wanita)	Pengurungan dan melindungi diri daripada aib; dipakai berlapis
Tiga saku	Melambangkan akidah, Islam dan ihsan
Samping	Kesungguhan menjaga maruah, aurat dan syahwat; di bawah lutut tanda sudah berkahwin, di atas lutut tanda masih bujang
Baju Melayu berbutang satu (teluk belanga)	Tauhid: Tuhan hanya satu
Berbutang lima (cekak musang)	Rukun Islam: dua butang kolar bermaksud dua kalimah syahadah dan solat lima waktu
Berbutang tujuh	Golongan bangsawan; tujuh lapisan langit dan bumi, tujuh tingkat syurga dan neraka

Lukisan pemakaian tradisional Melayu dengan label lapisan kedua dan ketiga serta lima usaha pelestarian pakaian tradisional — Lapisan pakaian dan usaha pelestarian pemakaian pakaian tradisional.

Buku teks Bahasa Melayu Tingkatan 5, ms. 159.

Pelestarian ialah usaha memelihara dan mengekalkan sesuatu warisan supaya tidak pupus. Pihak yang berperanan: ibu bapa dan keluarga, masyarakat, sekolah, kerajaan, serta pihak swasta dan pertubuhan bukan kerajaan.

Menghuraikan perenggan isi (3.4.2): tulis isi utama, kemudian huraian, contoh dan kesan. Contoh: Sekolah berperanan memelihara pakaian tradisional. Hal ini dikatakan demikian kerana sekolah boleh mewajibkan pemakaian baju kurung pada hari tertentu. Oleh itu, murid akan bangga mengenakan pakaian warisan bangsa.

Apakah makna samping yang dipakai di atas lutut?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Si pemakai masih bujang; samping di bawah lutut bermakna sudah berkahwin (ms. 158).

12.4Suku Kaum Temuan (ms. 160–161)

Suku Temuan ialah Orang Asli daripada puak Melayu Proto yang tinggal di Pahang, Negeri Sembilan, Selangor, Melaka dan Johor, dan merupakan suku keempat terbesar. Mereka mengamalkan adat resam yang menyamai adat Melayu, dan di Negeri Sembilan mengamalkan adat Perpatih.

Analogi

Analogi ialah perbandingan dua perkara untuk menjelaskan persamaan. Dalam rencana ini:

Perkara	Dianalogikan dengan	Persamaan
Kelompok Temuan diketuai Tok Batin	Koloni lebah diketuai ratu lebah	Hidup berkumpulan dan ada ketua
Kepatuhan pada peraturan dan kesepakatan	Koloni semut	Bertanggungjawab dan komited

Lembaga Adat terdiri daripada Batin, Menteri, Jenang, Jurukerah, Panglima dan Pemangku. Peranannya digambarkan dalam perbilangan adat, antaranya Bulat Lembaga kerana Batin.

Adat perkahwinan (temu bual dengan Tok Batin)

Teruna memberitahu keluarga, lalu pihak lelaki merisik dan hari pertunangan ditetapkan.
Hantaran: sebentuk cincin, sepasang persalinan dan alat solek. Jika berlaku langkah bendul (gadis itu ada kakak), kakak berhak menerima hantaran seperti adiknya.
Adat nikah dan belanja hangus ditentukan pihak gadis mengikut darjat keturunan; anak Tok Batin menerima adat nikah paling tinggi.
Jurukerah melaksanakan akad nikah; pengantin makan sehidangan dan bersuapan nasi kepal. Lembaga Adat memberi nasihat berumah tangga.

Golongan kata (5.2.1): kata nama, kata kerja, kata adjektif, kata tugas dan sebagainya. Laras bahasa pula ialah ragam bahasa mengikut bidang, misalnya laras adat (langkah bendul, belanja hangus), laras sains atau laras ekonomi.

Peribahasa dalam teks: adat sepanjang jalan, cupak sepanjang betung bermaksud setiap tempat ada adat dan peraturannya sendiri.

Mengapakah suku Temuan dibandingkan dengan koloni semut?

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Kerana mereka amat bertanggungjawab dan komited terhadap peraturan serta kesepakatan kelompok (ms. 160).

12.5Sana Sini Seni: arca awam (ms. 162–163)

Arca awam ialah hasilan seni tiga dimensi daripada bahan seperti batu, kayu, besi atau bahan buangan, yang diletakkan di ruang terbuka untuk tontonan orang ramai.

Fasa	Tahun	Ciri dan contoh
Pengenalan	1857–1957	Zaman kolonial; mengagungkan tokoh penjajah (Frank Swettenham, Francis Light, R.S.F Walker); dihasilkan pengarca luar negara
Pembangunan	1957–1989	Selepas merdeka; Tugu Negara dan arca Tunku Abdul Rahman oleh Felix de Weldon; pengarca tempatan mula muncul (Ariffin Mohd Ismail, Latif Mohidin)
Perkembangan	1990–sekarang	Kontemporari dan abstrak, ditaja pihak swasta; contoh Wahdah, Berat Mata Memandang, Naungan

Contoh arca awam dalam risalah “Art In The City”: arca kartun Lat di Kuala Lumpur, Gerbang Torana (hadiah kerajaan India sebagai lambang persahabatan), arca kucing di Kuching dan arca ikan todak di Kota Kinabalu yang menjadi ikon bandar raya.

Justifikasi (3.5.1): apabila memilih lokasi arca, beri sebab. Contoh: arca ikan todak sesuai di bulatan kerana berhampiran gerai, hotel dan pasar sehingga menjadi tumpuan orang ramai.

Nyatakan satu ciri arca awam fasa perkembangan.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Bersifat kontemporari atau abstrak, dan banyak ditaja pihak swasta seperti bank, hospital, syarikat insurans dan telekomunikasi (ms. 162).

12.6Kilauan Manikam: permata (ms. 164)

Permata mempunyai nilai estetika pada rupa bentuknya yang indah. Teks membandingkannya dengan hubungan wanita dan permata yang tidak dapat dipisahkan, umpama irama dan lagu (analogi).

Ciri	Maksud
Relapan	Sifat pembalikan cahaya yang dipantulkan oleh permukaan permata
Warna	Jasad warna yang menarik, berona cerah dan berkeamatan tinggi dianggap paling indah dan berkualiti
Kilauan	Sinar bergemerlapan yang terpancar daripada sebutir permata
Nyalaan	Percikan cahaya berwarna-warni apabila permata disinari cahaya
Kelutsinaran	Semua cahaya dapat menembusinya

Bezakan kilauan dengan nyalaan.

Tunjuk jawapanSembunyi jawapan

Kilauan ialah sinar bergemerlapan yang terpancar daripada permata; nyalaan ialah percikan cahaya berwarna-warni apabila permata disinari cahaya (ms. 164).